હિન્દુ શૂરવીર તેમ જ ધર્મવીર: છત્રપતિ સંભાજી મહારાજ

આ નીચેના ચિત્રને એકવાર ધ્યાનથી જુઓ. જમણી બાજુના બીજા ચિત્રમાં કોણ છે ? ના ઓળખાય તો ચિંતા ના કરશો. કદાચ તમને એવુંય લાગ્યું હોય કે બંને એક જ વ્યક્તિ છે. એક જ નથી પણ હા બંને ઐતિહાસિક પાત્રો છે અને તેમની વચ્ચે લોહીનો સબંધ છે. આજે આપણે આ બીજા પાત્ર વિશે જ જાણવાના છીએ. પણ જો કોઈ એવું હોય કે જેને પહેલા ચિત્રમાં કોણ છે એ ના ઓળખાયું હોય તો ભાઈ (કે બહેન) વિનમ્રતાથી કહું કે તમારે થોડું મુંબઈ અને મહારાષ્ટ્ર ફરવા જવાની જરૂર છે.

આ મહા-માનવના જીવન ચારિત્રના ઊંડાણમાં ઉતરીએ તે પહેલાં તેમના વિશે એક ઊડતી ઝલક :

નામ : છત્રપતિ સંભાજી રાજે ભોસલે

જન્મ:- 14 મે 1657

મૃત્યુ:-11 માર્ચ 1689 (31 વર્ષ)

શાસનકાળ :- 1681 થી 1689

માતા :સઈબાઈ ભોસલે, શિવાજી ના પ્રથમ પત્ની.

હા આજે આપણે વાત કરશું છત્રપતિ શિવાજી મહારાજના પુત્ર અને મરાઠા સામ્રાજ્યના બીજા છત્રપતિ સંભાજીની.
મને સંભાજી વિશે લખવાની પ્રેરણા મળી છે ગજરાતના સુપ્રસિદ્ધ લોક કલાકાર રાજભા ગઢવીના એક વિડીયોમાંથી. એક એવા મૂઠી ઉંચેરા કલાકાર કે જેઓએ આપણી ભૂલાઈ ગયેલી આવી કઇં-કેટલીય વાર્તાઓ અને પ્રસંગોને નવજીવન બક્ષ્યું છે. લેખના અંતમાં તેમનો વિડીયો કે જેમાં એમણે  સંભાજીનો પ્રસંગ વર્ણવ્યો હતો તેની કડી  મૂકેલ છે.

"મોરના ઇંડા ચીતરવા નોં પડે" એ ઉક્તિને યથાર્થ કરતું આજ સુધી કોઈ ઐતિહાસિક વ્યકતિત્વ મારા ધ્યાનમાં આવ્યું છે તો એ છે સંભાજી મહારાજ.

બાલ્યકાળ 

સઈબાઈ શિવાજી ભોંસલે
(સુનિલ ઘડગે નામના ચિત્રકારે 2012માં રજૂ
કરેલ સઈબાઈનું આજ દિન સુધીનું સૌપ્રથમ રેખાચિત્ર)

ઉપર બતાવેલ શિવાજીના કુટુંબ વડલામાંના ત્રણ પત્નીઓ (જોકે ત્રીજા પત્નીનો ઉપર ઉલ્લેખ નથી) પૈકીના પહેલા પત્ની સઈબાઈની કૂખે આ અજેય પુત્રનો જન્મ પુરન્દરના કિલ્લામાં થયો હતો. સઈબાઈ એ ત્યારના પ્રતિષ્ઠિત એવા નિમ્બાળકર પરિવારમાંથી ભોંસલે પરિવારમાં પરણાવવામાં આવ્યા હતા. અહીં બંને ભોંસલે અને નિમ્બાળકર પરિવાર વિશે રોચક તથ્ય જાણવા જેવું છે. આજે શિવાજીના લીધે લોકો ભોંસલે કુળને વધારે ઓળખે છે પણ તે વખતે આ નિમ્બાળકર પરિવારના પુરુષો તત્કાલીન બહમની, આદિલશાહી અને નિઝામશાહી સલ્તનતોમાં ઉચ્ચ હોદ્દાના સરદારો હતા. તેમની શાખ, પ્રભાવ અને ખ્યાતિ મહારાષ્ટ્રમાં વધુ હતી. નિમ્બાળકર પરિવાર સાથે જોડાવું એ સામાજિક રીતે મોભાનું સ્થાન હતું અને માત્ર શિવાજી અને સઈબાઈના જ નહિ પણ તે પહેલાં પણ દીપાબાઈ નિમ્બાળકર અને માલોજી ભોંસલે લગ્નથી ભોંસલે પરિવારનું સમાજમાં માન અને સ્થાન વધ્યું હતું. સઈબાઈ હાલના મહારાષ્ટ્રના સતારા જિલ્લાના ફળટણ પ્રાંતના ત્યારના પંદરમાં રાજા મુધોજીરાવ નાઈક નિમ્બાળકરના સુપુત્રી અને સોળમાં રાજા બાલાજી રાવ નાઈક  નિમ્બાળકરના બહેન હતા. આ બધાંનો અર્થ એટલો જ કે સંભાજી બંને માતૃપક્ષે અને પિતૃપક્ષે ત્યારના કાબેલ અને વિખ્યાત યોધ્ધાઓના સંસ્કાર ગળથૂંથીમાં લઈને જન્મ્યા હતા. તારીખ 16 મે 1640ના રોજ શિવાજી અને સઈબાઈના લગ્ન પૂનાના લાલ મહલમાં થયા હતા. તે વખતે તો બાળલગ્ન પ્રચલિત હતા. પહેલી ત્રણ દીકરીઓ સખુબાઈ, રાણુબાઈ અને અમ્બિકાબાઈ બાદ લગ્નના 17 વર્ષે 1657માં શિવાજી અને સઈબાઈને ત્યાં હાલના પુણે જિલ્લામાં સ્થિત પુરંદરના કિલ્લામાં પુત્ર રત્ન સંભાજી જનમ્યા જે શંભુ રાજેના હુલામણાં નામથી પણ જાણીતાં છે. આ ભોંસલે પરિવાર અને મરાઠી રૈયત [પ્રજા] માટે અત્યંત ખુશીનો સમય હતો કારણકે શિવાજીના હિંદવી સ્વરાજ્યના સ્વપ્નને આગળ ધપાવનાર વારસદાર જન્મ્યો હતો. સઈબાઈ સંભાજીના જન્મ બાદથી જ માંદગીમાં પટકાયા હતા અને કમનસીબે સંભાજીના જન્મના બે જ વર્ષમાં તારીખ પાંચમી સપ્ટેમ્બર 1659માં પ્રસિદ્ધ રાયગઢના કિલ્લામાં સઈબાઈનું કસમયે અવસાન થયું હતું. પિતા શિવાજી મહારાજ તો અફઝલ ખાનનો વધ કરીને મુઘલો વિરુદ્ધ હિંદવી સ્વરાજ્ય માટેના યુદ્ધનો શંખનાદ ફૂંકી ચૂક્યા હતા અને ડુંગરાઓ ખૂંદી રહ્યા હતા એટલે તેમનો ઉછેર દાદી જીજાબાઇએ કર્યો હતો. તેઓ હુલામણાં નામ "છવા" (શાવક)એટલે કે "સિંહનું બચ્ચું "તરીકે પણ ઓળખાતા હતા. મને એમ થાય છે કે આપણા દેશને "Father of the nation" ની જરૂર છે કે નહિ તેની મને ખબર નથી પણ જો ભવિષ્યમાં "Grandmother of the nation" નું માનક પદ આપવાનું નક્કી થાય તો નિઃશંકપણે અને સર્વાનુમતિથી જીજાબાઈને મળવું જોઈએ તેમણે એક નહિ બે-બે બાહોશ અને અજેય હિન્દૂ સમ્રાટો ધર્મકાજે તૈયાર કર્યા અને ન્યોછાવર કરી દીધા. આજે સ્ત્રી-સશક્તિકરણની માત્ર વાતો કરતાં, ડંફાસો મારતાં બરખા દત્ત અને રાજદીપ સરદેસાઈ જેવા કહેવાતાં સેક્યુલર લિબરલ ઉર્ફે દંભી લોકોએ જીજાબાઇનું જીવનચરિત્ર વાંચવું જોઈએ.

બે વર્ષની ઉંમરે મા ગુમાવ્યા છતાં રાજ પરિવારમાં જનમ્યા હોઈ સંભાજીની ઉચ્ચ કેળવણી થઇ અને 9 વર્ષ સુધીમાં તેઓ સંસ્કૃત, હિન્દી અને મરાઠી ઉપરાંત પોર્ટુગીઝ, ઉર્દુ, દક્ષિણ ભારતની ભાષાઓ એમ કુલ 9 ભાષાઓમાં પ્રવીણ થઇ ગયા હતા. તેમના પણ પિતાની જેમ જ બાળ લગ્ન થયા હતા. તેમના પિતા સહિત તત્કાલીન મરાઠા સરદારોમાં પ્રચલિત પ્રથાથી અલગ તેમના જીવનમાં આ એકમાત્ર લગ્ન કોંકણના ત્યારના દેશમુખ [દેશમુખ એટલે સ્થાનિક સરદાર કે વડો  ] પીલાજીરાવ શિરકે કે જે બીજાપુરના દરબારમાં દેશમુખ હતા તેમની સુપુત્રી જીવુબાઈ સાથે થયા. જીવુબાઈએ લગ્ન પછી મરાઠા રીતરિવાજો પ્રમાણે નવું યેસુબાઈ નામ ધારણ કર્યું. તેમના લગ્ન કે જે એક પ્રકારે રાજનૈતિક જોડાણ હતું તેનાથી શિવાજીને કોંકણના તટ વિસ્તારો સુધી પહોંચ મળી. 13 વર્ષની ઉંમર સુધીમાં તો તેઓએ ઘોડેસવારી, તીરંદાજી, તલવાર અને ભાલાઓની શસ્ત્ર વિદ્યા વગેરેમાં નિપુણતા મેળવી લીધી હતી. માત્ર નવ વર્ષની ઉંમરે 1666માં મે મહિનામાં  તેમણે પિતા શિવાજી સાથે રાયગઢના કિલ્લાથી આગ્રા ઔરંગઝેબના દરબાર સુધી ઘોડા ઉપર આશરે 1000 માઈલ (1600 કિમી )નો પ્રવાસ ખેડ્યો એ તેમની ઘોડેસવારીની કુશળતાની સાબિતી છે. અહીં જો તમને પણ મારી જેમ પ્રશ્ન થયો હોય કે શિવાજી મહારાજ રાજકુમારને શા માટે આટલી નાની ઉંમરે જુલ્મી ઔરંગઝેબના દરબાર લઇ ગયા તો એનું કારણ એ છે કે મુઘલોના ગુલામ જયપુરના (ત્યારે જયપુર અંબર કહેવાતું) મિર્ઝા રાજે જય સિંહ કે જે 1664માં ઔરંગઝેબના આદેશ પર 14,000ની સેના લઈને દખ્ખણમાં શિવાજીના વધતાં વર્ચસ્વને પડકારવા આવ્યો હતો તેના છળકપટને લીધે શિવાજીએ 11 જૂન 1665માં અપમાનજનક પુરંદરની સંધિ સ્વીકારવી પડી હતી. આ સંધિ અનુસાર તેમણે તેમના 23 કિલ્લા મુઘલોને આપી દેવાના હતા. ઉપરાંત આ સંધિની શરતોનું યોગ્ય પાલન થાય ત્યાં સુધી જય સિંહે સંભાજીને પોતાની સાથે રાજનૈતિક બંધક તરીકે રાખ્યા હતા.અને આ જ સંધિ અનુસાર સંભાજી 5000 સૈનિકોના સૈન્ય સાથે મુઘલ સમ્રાટની હેઠળમાં ઔરંગાબાદ સ્થિત દરબારમાં મનસબદાર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. અને સંધિ અનુસાર બંને પિતા-પુત્રને મુઘલ સમ્રાટને તેમની મનસબદારીનો ભાગ ચૂકવવા આગ્રા જવા ફરજ પાડવામાં આવી હતી. સ્ટીવર્ટ ગોર્ડન લિખિત પુસ્તક "The Marathas 1600-1818"માંથી શિવાજીની આ આગ્રાની સફરની સવારીનું સરસ વર્ણન મળે છે.

ત્યાં આગ્રામાં તેઓ ઔરંગઝેબને 1000 સુવર્ણ સોનામહોર અને 2000 ચાંદીના સિક્કા કર પેટે આપવા જઈ રહ્યા હતા. ઔરંગઝેબે જેમ હંમેશા હિન્દૂ રાજાઓ સાથે કરતો આવ્યો હતો તેમ 12મી મે 1666ના રોજ પિતા-પુત્ર શિવાજી અને સંભાજીને સભામાં સામાન્ય નાગરિકો માટેના વિસ્તારમાં બેસવા કહીને તેમનું અપમાન કર્યું અને શિવાજીએ ભરસભામાં તેનો વિરોધ કર્યો અને સભા છોડીને જતાં રહ્યા ત્યારથી તેમના માટે તકલીફો શરુ થઇ. આજ દિન સુધી કોઈએ હિંદના મુઘલ સમ્રાટનું ભર સભામાં અપમાન તો દૂર આંખ મેળવીને વાત કરવા સુધ્ધાંની હિંમત નહોતી કરી. ઔરંગઝેબે તેમને આગ્રામાં નજર કેદમાં રાખવાનો આદેશ આપ્યો. બંનેને બંદી બનાવવામાં આવ્યા. ત્યાંથી 22 જુલાઈ 1666ની દિને કેવી રીતે શિવાજી ભાગી છૂટવામાં સફળ થયા તે પણ એક રોચક વાર્તા છે. ક્યાંક આ ભાગી છૂટવાની ઘટના 19 ઓગસ્ટ 1666ના થઇ હોવાનું જણાવવામાં આવે છે. માત્ર 9 વર્ષના સંભાજી શિવાજી ભાગી નીકળ્યા બાદ ત્યાં આગ્રાના સ્થાનિક બ્રાહ્મણોની મદદથી છૂપાયેલાં રહ્યા અને અમુક સમય બાદ જયારે તેમના જીવનું જોખમ ઓછું થયું પછી તેઓ પણ ભાગી નીકળીને રાયગઢ પહોંચ્યા. 9 વર્ષના આ શૂરવીરે 1000 માઈલનો પ્રવાસ અમુક ખાસ ભરોસાપાત્ર માણસો સાથે પોતાના માં-બાપ વગર ખેડ્યો અને આજે આપણે છોકરાંઓને રસ્તો જાતે ઓળંગવા દેતાં નથી! આ રોચક લઘુ-બાળ વાર્તા એનિમેશનમાં જોઈ લો એટલે મારે એટલું લખવું ઓછું. પણ એટલું જાણો કે ઔરંગઝેબે બંને શિવાજી અને સંભાજીના ભાગી જવા પાછળ પોતાના જ સરદાર જય સિંહ અને તેના કુંવર રાજકુમાર રામ સિંહનો હાથ હોવાનું અનુમાન કર્યું અને તેથી જ પછીથી જય સિંહને તાત્કાલિક આગ્રા આવવાનું ફરમાન મોકલવામાં આવ્યું જયારે રામ સિંહને મુઘલ સામ્રાજ્યના આંતરિયાળ વિસ્તારમાં કોઈ જાગીરના સૂબા તરીકે મોકલી આપવામાં આવ્યા.



13 વર્ષની ઉંમરે સંભાજીએ સંસ્કૃતમાં બુધભૂષણમ નામનું પુસ્તક લખ્યું હતું. જેમાં તેમણે પિતા શિવાજીનું સુંદર વર્ણન કર્યું છે. તે ઉપરાંત તેમણે હિન્દીમાં નાયિકાભેદ, સાત-સાતક અને નખશિખા નામના પુસ્તકો પણ લખ્યાં હતા. આ પૈકી નખશિખામાં તેમણે કરેલું ગણપતિનું વર્ણન અને સ્તુતિ ઘણાં વખણાયાં છે. તદુપરાંત તેમના પુસ્તકોમાં રાયગઢના કિલ્લાનું વિસ્તારથી વર્ણન, રાજાએ શું કરવું અને શું ના કરવું, યુધ્દ્દની રણનીતિઓ વગેરે વિષયો આવરી લેવાયા છે. આમ સંભાજીમાં શસ્ત્ર અને શાસ્ત્રનો બેજોડ સંગમ જોવા મળે છે.

યૌવનકાળ 
સંભાજી અને યેસુબાઈને ભવાનીબાઈ અને શાહુ એમ બે સંતાનો થયા. શાહુ આગળ જઈને મરાઠા સામ્રાજ્યના પાંચમાં છત્રપતિ મહારાજ થયા હતા. એમ કહેવાય છે કે સંભાજીના તેમના બીજા માતા સૂર્યાબાઈ [શિવાજીના બીજા પત્ની] સાથેના સંબંધોમાં ભરતી-ઓટ આવ્યા કરતી. સૂર્યાબાઈને પોતાના પુત્ર રાજારામને શિવાજી બાદ રાજગાદીએ બેસાડવો હતો. એટલે તેમણે સંભાજી વિરુદ્ધ શિવાજી આગળ કાન-ભંભેરણી કરવાનું શરૂ કરી દીધું હતું. સંભાજીનો પક્ષ લેવા તેમના માતા સઈબાઈ તો હયાત નહોતાં. [ સૂર્યાબાઇમાં માતા કૈકેયી અને રાજારામમાં ભરતજી તમને પણ દેખાયા? ] તે ઉપરાંત શિવાજીના દરબારમાં સંભાજીનો મહત્વના સરદારો સાથે મન-મેળ ઓછો હતો. ખાસ કરીને શિવાજીના અમાત્ય અણ્ણાજી દત્તોના ભ્ર્ષ્ટ કારભાર સામે તેમનો સખત વિરોધ હતો અને તેમણે અણ્ણાજીને ભરસભામાં પડકાર્યા હતા. પણ અણ્ણાજીની વહીવટી કુશળતાને ધ્યાનમાં રાખીને શિવાજીએ આ બાબતો પ્રત્યે દુર્લક્ષ સેવ્યું. અણ્ણાજીના કહેવા ઉપર જ અષ્ટપ્રધાનમંડળના સભ્યોએ સભામાં સંભાજી ઉપર ખરાં-ખોટાં આરોપ મૂકીને તેમની ટીકા કરી. આજ અષ્ટપ્રધાનમંડળના મતને ધ્યાનમાં લઇ સંભાજી શૂરવીર અને પરાક્રમી હોવા છતાં તેમને શિવાજી સાથે મરાઠા સૈન્યના દક્ષિણમાં કૂચ અભિયાનમાં જોડાવાથી દૂર રાખવામાં આવ્યા હતા. આમ અણ્ણાજી અને સૂર્યાબાઈ બંને સંભાજી રાજગાદી ઉપર ના બેસી શકે તે માટે ભેગા થઈને પ્રયત્નો કરી રહ્યા હતા. ઇતિહાસકાર બેન્દ્રે, શેવડે, શિવાજી સાવંત અને વિશ્વાસ પાટિલ સઘન અભ્યાસ બાદ જણાવે છે કે અણ્ણાજી દત્તોની દીકરી સાથે સંભાજીની બદસલૂકીની અફવા ફેલાવવામાં આવી અને તે વાત શિવાજીના કાને પહોંચી. શિવાજી સ્ત્રીઓના સન્માનની કોઈ વાતને નરમાશથી નહિ લે તેમ સૂર્યાબાઈ અને અણ્ણાજી સુપેરે જાણતાં હતા. તેમની ગણતરી પ્રમાણે જ શિવાજીએ સંભાજી અને તેમના પત્ની જીવુબાઈને રાયગઢથી દૂર પન્હાળાના કિલ્લામાં નજરકેદ કરવાનો આદેશ આપ્યો. ત્યાંથી તેઓ પિતાના આદેશ પ્રમાણે મુઘલો વિશે વધુ તાગ મેળવવાના તેમજ તેમને ભરમાવવાના ઈરાદાથી ડિસેમ્બર 1678માં મુઘલ સરદાર દિલેર ખાન સાથે જઈને ભળી ગયા. એકાદ વર્ષ તેની સાથે રહીને મુઘલો દ્વારા રૈયત ઉપર ગુજારવામાં આવતો જુલમ જોઈ તેમ જ તેમની સૈન્ય શક્તિ જાણીને તેઓ 1680માં પન્હાળાના કિલ્લે પાછા આવી ગયા. એજ વર્ષે તેમના ભાઈ રાજારામના લગ્ન લેવાયા પણ તેમના અને માતા સૂર્યાબાઈના સંબંધોની ક્ડવાશના લીધે તેમને આમંત્રણ નહોતું આપવામાં આવ્યું. આજ અરસામાં 3જી એપ્રિલ 1680માં છત્રપતિ શિવાજીનું પણ પહેલી પત્ની સઈબાઈની જેમ કસમયે નિધન થયું અને રાજ-સિંહાસન ખાલી પડ્યું. શિવાજીના અંગત મંત્રીઓ જેવા કે અણ્ણાજી દત્તો, પ્રહલાદ નિરાજી, મોરોપંત પિંગળે, બાલાજી ચીટણીસ, હીરોજી ભોંસલે વગેરેઓએ સૂર્યાબાઈ સાથે મિલીભગતથી 10 વર્ષના રાજારામને 21મી એપ્રિલે ગાદીએ બેસાડી દીધા. બાલાજીએ તો સંભાજીની ધરપકડ કરી લેવા માટે પન્હાળાના કિલ્લેદાર જનાર્દન પંત હનુમંતેને રાજ-આદેશ મોકલાવી દીધો હતો. નસીબજોગે સંભાજીના સમર્થકોને આ વાતની જાણ થઇ ચૂકી હતી અને તેમના સુધી સમાચાર પહોંચી ચૂક્યા હતા. તેમણે તરત જ પોતાના અંગત માણસોની મદદથી 27 એપ્રિલે કિલ્લાનો કારભાર પોતાના હાથમાં લઇ લીધો. કિલ્લેદાર, તેના 250 સાથીદારો, હીરોજી ભોંસલે વગેરેને કેદ કરવામાં આવ્યા. હતું એવું કે સૂર્યાબાઈના ભાઈ અને મરાઠા રાજ્યના સરનોબત [સેનાપતિ] હંબીરરાવ મોહિતેના સાથના લીધે સંભાજી માટે આ શક્ય બન્યું હોતું. હંબીરરાવની દીકરી તારાબાઈના રાજારામ સાથે લગ્ન લેવાયેલા હતા. એટલે કે રાજારામ અને તારાબાઈ મામા-ફઈના બાળકો હોઈને પણ પરણેલાં હતા અને રાજારામ જમાઈ હોવા છતાં રાજ્યને શિવાજી બાદ એક કાબેલ અને સશક્ત રાજાની જરૂર છે એવો પોતાનો મત હોવાથી હંબીરરાવે સંભાજીને ટેકો આપ્યો હતો. સેનાપતિનો ટેકો મળવાથી સંભાજી 20,000ની સેના સાથે પન્હાળાથી રાયગઢ કિલ્લાના દ્વારે આવીને ઉભા છે અને શિવાજીના એક જૂના અને વિશ્વાસુ સરદાર યેસાજી કાંકે કિલ્લાના દ્વાર તેમના માટે ખોલી દીધા. અને કિલ્લેદાર કાન્હોજી ભડવળકરે પણ રાજારામનો પક્ષ છોડી પક્ષપલટો કરી સંભાજી સાથે જોડાઈ ગયા. આમ 18 જૂન 1680માં તેમણે રાયગઢ કિલ્લાનો કબજો લઇ લીધો અને 20 જુલાઈ 1680ના રોજ માતા સૂર્યાબાઈ, રાજારામ અને તેમના ટેકેદારોને જેલમાં નાખ્યા બાદ તેઓ નાના પણ ઝડપથી આકાર લઇ રહેલા મરાઠા સામ્રાજ્યના બીજા છત્રપતિ થયા. અણ્ણાજી દત્તો, બાલાજી, રૂપાજી માણે, બાલાજી આવજી વગેરે સૂર્યાબાઈને ટેકો આપનાર સરદારોને મદમસ્ત હાથીઓના પગ તળે કચડીને ક્રૂર રીતે રાજદ્રોહની સજામાં મોત આપવામાં આવ્યું. તેમનો વિધિવત રાજ્યાભિષેક 10 જાન્યુઆરી 1681માં થયો હતો.

સૈન્ય અભિયાનો 

1) બુરહાનપુર 
સંભાજીનું પહેલું સૈન્ય અભિયાન તેમના રાજ્યાભિષેક પહેલાં મે 1680માં બુરહાનપુર વિરુદ્ધ હતું. બુરહાનપુર બહાદુર ખાન નામના મુઘલ સરદાર હેઠળ હતું જે ઔરંગઝેબનો કોઈક રીતે સગો થતો હતો. બહાદુર ખાન નામથી તદ્દન વિપરીત એક અત્યાચારી હતો જે મુઘલોના શરિયતના કાયદા પ્રમાણે બિન-મુસલમાન રૈયત પાસેથી "જીઝીયા" વસૂલવાના નામે પ્રજા ઉપર જુલમ ગુજારતો હતો. માત્ર હિન્દુઓના માનસમાં ભય સ્થાપવા માટે તેણે બુરહાનપુરની આજુબાજુના વિસ્તારોમાંના 100થી વધુ મંદિરો  જમીનદોસ્ત કરી નાખ્યાં હતા અને તેના સિપાહીઓ દ્વારા લૂંટફાટ સામાન્ય બાબત હતી. તેઓ હિન્દૂ સ્ત્રીઓ પાસેથી જીઝીયા વસૂલ કરવાના નામે તેમની સોનાની કાનની બૂટ્ટીઓ માંગવાના બદલે કાન કાપી નાંખીને પછી તેમાંથી બૂટ્ટીઓ જુદી પાડતાં હતા. સંભાજીને આ અત્યાચારોની જાણ હતી અને તેઓ ત્યાંના હિન્દુઓની મદદ કરવા આતુર હતા. ઉપરાંત બુરહાનપુરમાં મુઘલોનો સારો એવો લૂંટેલો ખજાનો પણ હતો. એક વખત બહાદુર ખાન કોઈક લગ્નમાં હાજરી આપવા બુરહાનપુરનો કારભાર કાકર ખાનને સોંપીને શહેરની બહાર ગયેલો હતો. ત્યારે સંભાજીએ અને હંબીરરાવે એક યોજના બનાવી. તેમણે મરાઠા સૈન્યને ત્રણ ભાગમાં વહેંચી નાખ્યું, એટ ટુકડી મુઘલ તાબા હેઠળના સુરત તરફ વધી, બીજી ટુકડી ખાનદેશ તરફ અને મોટાભાગના સૈન્ય સાથે બંને યોદ્ધાઓ બુરહાનપુર તરફ વળ્યાં. પહેલી બે ટુકડીઓનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર મુઘલોને ભરમાવવાનો હતો કે જેથી તેઓ બુરહાનપુર છાવણીમાં ગાફેલ રહે. મુઘલો અણધાર્યા આક્રમણનો સામનો ના કરી શક્યા અને સંભાજીની સેનાએ બુરહાનપુરને ખંડેરમાં ફેરવી દીધું, તેમના બંદરગાહો સળગાવી દીધા. તે કદાચ પહેલાં એવા હિન્દૂ રાજા હતા કે જે ઈંટનો બદલો પથ્થરથી આપવામાં માનતા હતા. બુરહાનપુરમાં તેમણે હારેલા અને હથિયાર હેઠે મૂકેલા મુઘલ સૈનિકોને જીવનદાન ના આપ્યું અને તેમને મોતને ઘાટ ઉતાર્યા. અહીં બુરહાનપુરથી ત્યારના 20 લાખ રૂપિયા લૂંટીને તેઓ રાયગઢ પરત ફર્યા. આ મુઘલ ખજાનાની લૂંટ અને તેમની સફળતાએ ઔરંગઝેબને ગુસ્સાથી લાલચોળ કરી નાખ્યો હતો. આનો બદલો લેવા ઔરંગઝેબ પોતે પાંચ લાખની સેના, 50,000 ઊંટ અને 30,000 હાથીઓ એવા મહાકાય કાફલા સાથે તેમના માટે રહેવા અને અન્ય સગવડો સાથે આગ્રાથી નાસિક જવા રવાના થયો. કહેવાય છે કે તે રીતસર આખુંય આગ્રા લઈને નીકળ્યો હતો. જ્યાં તેનું આ વિશાળ સૈન્ય રોકાતું તે સ્થાન 30 માઈલ ત્રિજ્યાના વર્તુળના તંબુઓના શહેરમાં તબદીલ થઇ જતી હતી. અને તેઓ આજુબાજુના ગામ વિસ્તારોના અનાજ-પાણી ચાઉં કરી જતા અને જે-તે પ્રદેશમાં ખોરાકની તંગી ઉભી કરી, ભૂખમરો છોડીને આગળ વધતા.

વિચાર કરો કે પહેલીવાર કોઈ હિન્દૂ રાજાએ ત્યારના અત્યંત શક્તિશાળી શહેનશાહ-એ-હિન્દ એવા છઠ્ઠા મુઘલ સમ્રાટને કઈ હદ સુધી છંછેડ્યો હશે કે તે તેના જીવનમાં સૌથી વિશાળ સેના કાફલો લઈને પોતે બદલો લેવા નીકળ્યો. બાકી બીજા કોઈ પણ રાજા માટે ઔરંગઝેબ પાસે મોકલવા માટે કઈ કેટલાય મોટા સૈન્ય સાથેના મોટા સરદારો હતા.

આખરે તેના એક ખાસ સરદાર શાહબુદ્દીન ખાને નાસિક નજીક સૌથો પહેલો રામસેજના કિલ્લાને 10,000 સૈનિકો સહિત ઘેરો ઘાલ્યો. જોકે સંભાજી ત્યારે આ કિલ્લામાં નહોતાં. ઔરંગઝેબ આગળ એક જ દિવસમાં આ કિલ્લો સર કરી લેવાની ડંફાસ મારનાર ખાન માત્ર 600 મરાઠા સૈનિકોથી સજ્જ આ કિલ્લાને બે વર્ષ સુધી જીતી ના શક્યો. છેવટે ઔરંગઝેબે તેને પાછો બોલાવી એક બીજા સરદાર ફતેહ ખાનને મોકલ્યો. તે પણ અમુક સમય સુધી નિષ્ફળ પ્રયત્ન કરતો રહ્યો. 1681થી લઈને 1687ના 6-6 વર્ષ સુધી મુઘલો આ કિલ્લો જીતી ના શક્યા. આ જ સમય દરમ્યાન મુઘલોએ અન્ય કિલ્લાઓ જીતવા પણ પ્રયત્નો ચાલુ રાખ્યા. 1681માં ચાલુ કરેલી લડતમાં તેમને પહેલી સફળતા 1686માં સાલ્હેર કિલ્લામાં મળી અને તે પણ દગાના લીધે. મુઘલોએ સાલ્હેરના કિલ્લેદાર અસોજીને મનસબદારીની લાલચ આપી ફોડી લીધા અને કિલ્લો સર કર્યો.

જયારે સંભાજી મુઘલો સાથેના સંઘર્ષમાં વ્યસ્ત હતા ત્યારે તેમણે પિતા શિવજીની જેમ જ રાજકીય કુનેહ વાપરી બિજાપુર અને ગોલકોંડાના શિયા મુસલમાન રાજ્યો સાથેના સુમેળભર્યા સંબંધો જાળવી રાખ્યા. [ઔરંગઝેબ અને મુઘલો સુન્ની મુસલમાન હતા]. ઔરંગઝેબ 1681માં જ્યારથી સંભાજી છત્રપતિ મહારાજ બન્યા ત્યારથી જ આવનારા સમયમાં મરાઠાઓના લીધે તેના સામ્રાજ્ય ઉપર તોળાઈ રહેલું જોખમ અગાઉથી સમજી મરાઠાઓ સાથે યુદ્ધ આરંભી ચૂક્યો હતો. ઈ.સ. 1681થી જ તેણે ઉત્તર મહારાષ્ટ્રના નાસિકથી આસપાસના વિસ્તારમાં મરાઠાઓના કિલ્લાઓની ઘેરા-બંદી શરુ કરી દીધી હતી.

2) જંજીરાનો કિલ્લો 

સંભાજીનું બીજું યુદ્ધ અભિયાન ખૂબ જ સાહસિકતાપૂર્ણ હતું. તેમણે સિદ્દી મુસલમાનોના દરિયાઈ કિલ્લા જંજિરા પર સીધો હુમલો કર્યો. મૂળ ઇથિયોપિયા અને તેની આજુબાજુના આફ્રિકાના વિસ્તારોમાંથી સ્થળાંતર કરીને આવેલા હબસી મુસલમાનો અને શિવાજી વચ્ચે કોંકણના સમૃદ્ધ તટ વિસ્તારો ઉપર વર્ચસ્વ માટે ઘર્ષણ થયા કરતું. શિવાજી તેમને હાંકી કાઢવામાં ઘણાં  સફળ થયા હતા અને સંભાજીના સમયમાં આ સિદ્દીઓ માત્ર જંજીરાના કિલ્લા પૂરતાં  સીમિત હતા પણ દરિયાઈ કિલ્લો તેમની પાસે હોવાથી સમુદ્રમાર્ગે વેપાર ઉપર તેમનો અંકુશ હતો.  આ કિલ્લો જીતવાનો પહેલો પ્રયત્ન પિતાજી શિવાજીના સમયના તેમના ખાસ સરદાર કોંડાજી ફરજંદ દ્વારા કરવામાં આવ્યો. તેમણે મરાઠા સૈન્યમાં પોતાનું યોગ્ય સ્થાન ન હોવાનો ઢોંગ રચીને અને તે  મરાઠાઓ સાથે દ્રોહ કરવા માંગે છે એમ કહી સિદ્દીઓ સાથે નિકટતા કેળવી. અને ગણાં-ગાંઠ્યા સૈનિકો સાથે કિલ્લામાં પ્રવેશ મેળવ્યો. પછી અંદરથી જ સિદ્દીઓ ઉપર હુમલો કરી દેવાની યોજના હતી. યોજના કોઈ સ્ત્રી દ્વારા સિદ્દીઓને જાણ કરાઈ દેવાતાં હુમલો નિષ્ફળ રહ્યો અને તેમાં કોંડાજી વીરગતિને પ્રાપ્ત થયા. [આડ વાત : આ એજ કોંડાજી ફરજંદ કે જેમણે 1673માં માત્ર 60 બાહોશ સૈનિકો સાથે 2500 દુશ્મન સૈનિકોને હંફાવી પન્હાળાનો કિલ્લો જીત્યો હતો. આ પ્રસંગ ઉપર મરાઠીમાં 2018માં ખૂબ સરસ "ફરજંદ" નામની ફિલ્મ રજૂ થઇ છે ]

જંજીરાને જીતવાનો બીજો પ્રયત્ન અન્ય સરદાર દાદાજી રઘુનાથ દ્વારા કરવામાં આવ્યો જે પણ નિષ્ફળ રહ્યો. આ વખતે દરિયાના વરવા રૂપને કારણે મરાઠા સૈન્યની નૌકાઓને ક્ષતિ પહોંચી જે તેમના પરાજયનું કારણ બન્યું. છેલ્લે 1682માં સંભાજીએ પોતે 30 દિવસો સુધી સતત આ કિલ્લા પર હુમલો કરી સિદ્દીઓને ઘૂંટણિયે લાવી દીધા હતા. પરંતુ આજ દરમ્યાન સિદ્દીઓના સાથી મુઘલોએ મરાઠાઓ ઉપર દબાવ બનાવવા અને સિદ્દીઓને મદદરૂપ થવાના ઇરાદે જ્યાં મરાઠાઓનો રાજ પરિવાર રહેતો હતો એવા રાયગઢને ઘેરો ઘાલ્યો. આને લીધે સંભાજીને લગભગ જીતાઈ ચૂકેલા જંજીરાના કિલ્લાની લડાઈ છોડી સૈન્યને લઈને રાયગઢ તરફ પાછા ફરવું પડ્યું.

3) પોર્ટુગીઝો સાથેના યુદ્ધો

દુશ્મનનો દુશ્મન મિત્ર થયો એવા સરળ ગણિત પ્રમાણે ઔરંગઝેબે પોર્ટુગીઝો સાથે હાથ મિલાવ્યા હતા. ઔરંગઝેબનો ઉદ્દેશ્ય એવો હતો કે જમીન માર્ગે નાસિકની આજુબાજુના વિસ્તારમાં ઉત્તરમાંથી અને તે ઉપરાંત પોર્ટુગીઝોની મદદથી દક્ષિણમાં આવેલા ગોઆથી એમ બંને બાજુથી આ નાનકડા મરાઠા રાજ્યને ભીંસમાં લેવું. તમને કદાચ એમ થાય કે મરાઠાઓને પોર્ટુગીઝો સાથે શું શત્રુતા હતી ? સાદો હિસાબ છે, મુઘલો હોય કે પોર્ટુગીઝો, બંને હિન્દૂ રૈયત ઉપર ત્રાસ ગુજારતા હતા. એમાંય તે વખતના ધર્માન્ધ પોર્ટુગીઝો ખૂબ જ મોટા પાયે, ખૂબ જ ધાક-ધમકી અને લશ્કરી તાકાતનો ઉપયોગ કરીને ધર્માન્તરણ કરતાં હતા. ઉત્તરમાં મુઘલો આપણાં મંદિરો જમીનદોસ્ત કરતાં હતાં અને અહીં દક્ષિણમાં ગોઆમાં આ પોર્ટુગીઝો આજ કરતાં હતા. આ ગોઆનું મૂળ નામ શું હતું? ત્યાંના 66 ગામડાં કે જ્યાં આ પોર્ટુગીઝોએ અડ્ડો જમાવ્યો ત્યાં પહેલાં શું હતું? આ દરેકે દરેક ગામનાં કુળદેવ અને કુળદેવીઓના મંદિરો કોણે તોડ્યાં હતાં? મિત્ર-વર્તુળમાં કોઈ સારસ્વત બ્રાહ્મણ જ્ઞાતિના હોય અને તે પોતાના વડવાઓના ઇતિહાસથી સુપેરે પરિચિત હોય તો એમને પૂછજો, તમને કહેશે. "Goan Inquisition" અથવા કે "ગોઆની પ્રતાડના" વિશે ક્યારેય સાંભળ્યું છે ? એ વિષય ઉપર પણ મને ક્યારેક લખવાની ઈચ્છા છે. શિવાજી મહારાજ નેતાજી પાલકરને કે જેમને બળજબરીથી ધર્મ પરિવર્તન કરાવવામાં આવ્યું હતું તેમને ફરી પાછા હિન્દૂ ધર્મમાં લઇ આવ્યા હતા. સંભાજી મહારાજ તો પિતા કરતાં બે પગલાં આગળ હતા. સંભાજી મહારાજ કદાચ પહેલ-વહેલાં એવા હિન્દૂ રાજા હતાં કે જેમણે પોતાના દરબારમાં હિન્દૂ ધર્મમાં "ઘરવાપસી" માટે રીતસર વિભાગ અને તંત્રની શરૂઆત કરી હતી. એ સમયમાં થતું એવું કે જે કોઈ બ્રાહ્મણોનો મુઘલો તલવારની ધાર પર ધર્મ-પરિવર્તન કરાવતાં તેઓ મુઘલોના ગયા બાદ કે ત્યાં નિમાયેલો સ્થાનિક મુઘલ સરદાર નબળો પડે અને મોકો મળે તોય ફરી પાછા હિન્દૂ ધર્મમાં આવી શકતાં નહિ કારણકે સ્થાનિક બ્રાહ્મણો આવા 'ઘરવાપસી' કરવા માંગતા બ્રાહ્મણોનો ધર્મ અભડાઈ ગયો હોવાનું કહી તેમનો હિન્દૂ ધર્મ અને સમાજમાં પાછો સ્વીકાર કરતાં નહિ. આજ કારણ હતું કે સંભાજી મહારાજે ઘરવાપસી માટે તંત્ર ઉભું કર્યું હતું. પોર્ટુગીઝ વાઇસરોય ફ્રાન્સિસ્કો દે તાવોરા અલવોરે મુઘલોને પોતાના વિસ્તારમાં નૌકા થાણું ઉભું કરવાની છૂટ આપી હતી અને આજ કારણસર મુઘલો સાથે ભેગા મળીને મરાઠાઓ ઉપર ચઢી બેસે એ પહેલાં જ 1683ના અંત તરફ સંભાજીએ પોર્ટુગીઝો ઉપર હુમલો કરી દીધો. તીવ્ર ઝડપ અને ઓચિંતું આક્રમણ એ મરાઠાઓની ખૂબી અને જમા-પાસું હતાં. વાવાઝોડાંની જેમ ત્રાટકે અને ગણતરીના કલાકોમાં બધું તહેસ-નહેસ કરીને અદ્રશ્ય થઇ જાય. સાલસેટ અને અન્ય પોર્ટુગીઝોની છાવણીઓનો સંભાજી એ લગભગ સફાયો કરી નાખ્યો. મરાઠાઓનો વિજય નિશ્ચિત હતો અને તે વાઇસરોય સમજી ચૂક્યો હતો.વાઇસરોય તાવોરા આલવોરના મનમાં સંભાજીનો ખોફ એવો બેસી ગયો હતો કે જયારે માત્ર તે અને તેના અમુક સાથીદારો જ બચ્યાં હતા ત્યારે તેમણે હાલના ગોઆમાં આવેલા "બેસિલિકા ઓફ બોમ જીસસ"નામના દેવળમાં સચવાયેલા ખ્રિસ્તી સંત ફ્રાન્સિસ ઝેવિઅરના પાર્થિવ શરીરને બહાર કાઢી તેમના હાથમાં રાજ-ચિન્હ અને સ્વ-લિખિત દયા-અરજી મૂકીને તેમની પાસે હીબકાં ભરતા ભરતા પોતાના અને બાકી રહેલા સાથીઓના જીવ બચાવી લેવા આજીજી કરી. આ એજ સંત ફ્રાન્સિસ ઝેવિઅર કે જેમના નામે આજે દેશભરમાં કેટલીય અંગ્રેજી ધોરણની શાળાઓ ચાલે છે. અને આ પ્રસંગ બાદથી જ આ દેવળમાં સંતનું પાર્થિવ શરીર દર વર્ષે આશીર્વાદ માટે બહાર કાઢવાની પ્રથા પડી જે આજ દિન સુધી ગોઆના ખ્રિસ્તીઓ પાળે છે.

એક ઘડી જરા થોભીને વિચાર કરો કે માત્ર 25-26 વર્ષનો હિન્દૂ રાજા એક સાથે કેટલા સામે ઝીંક ઝીલી રહ્યો હતો અને બધાને હંફાવી રહ્યો હતો. મુઘલો, હબસી સિદ્દીઓ, પોર્ટુગીઝો અને તે ઉપરાંત મરાઠી રાજ-પરિવારનું આંતરિક રાજકારણ.

દગો અને અંત :

1687માં વાઈના યુદ્ધમાં સંભાજીની હમેંશા પડખે રહેનાર અને મરાઠાઓના સરનોબત [સેનાપતિ] હંબીરરાવ મોહિતેની વીરગતિ બાદ મરાઠા સેનામાં નિરાશા હતી. સંભાજીના સાળા ગણોજી શિરકેને કોઈક કારણસર સંભાજીએ તેની ઈચ્છાનુસારનું પદ નહોતું આપ્યું અને તેથી તે પોતાના મરાઠા રાજ્ય, સગી બહેન રાણી યેસુબાઈ અને રાજપરિવાર સાથે દ્રોહ કરીને મુઘલોની જોડે ભળી ગયો. 1681 થી 1689 સુધીના નિષ્ફળ પ્રયત્નો બાદ ઔરંગઝેબ પણ જાણી ગયો હતો કે સંભાજીને સીધા યુદ્ધમાં હરાવવો શક્ય નથી અને જીતવા માટે તેના નજીકનાઓને ફોડવા સિવાય બીજો કોઈ રસ્તો નથી. 1689ના શરૂઆતમાં સંભાજીએ પોતાના સરદારોને યુદ્ધની વ્યૂહાત્મક ચર્ચા માટે ગુપ્ત મંત્રણા માટે સંગમેશ્વરમાં બોલાવ્યા હતા. ગણોજીએ આ બાતમી ઔરંગઝેબના એક સરદાર મુકરબ ખાનને આપી દીધી. જે સંભાજીના નામથી મુઘલોની સેના થરથર ધ્રૂજતી હતી તે પોતાના જ માણસના કપટના લીધે પોતાના ખાસ મિત્ર કવિ કળશ સહિત 1લી  ફેબ્રુઆરી 1689ના રોજ મુકરબ ખાનને હાથ લાગી ગયો. ત્યાંથી તે બંનેને સીધા પંઢરપુર પાસે અકલુજ કે જ્યાં ઔરંગઝેબ તંબૂઓ તાણીને બેઠો હતો ત્યાં લઇ જવાયા. તેમને વિદૂષક/મશ્કરાના કપડાં પહેરાવી ઊંટ ઉપર ઊંધે માથે લટકાવીને બજારમાં ફેરવીને અપમાનિત કરવામાં આવ્યા.ત્યાર બાદ ઔરંગઝેબે તેની સામે જીવનદાન માટે ત્રણ શરતો મૂકી.

1) મરાઠાઓના બધાં જ કિલ્લા મુઘલોને સોંપી દેવા.
2) તેણે મુઘલોને હરાવીને જીતેલા કિલ્લાઓમાંથી આંચકી લીધેલું બધું ધન-સંપત્તિ પરત કરવી.
3) ઇસ્લામ ધર્મ અંગીકાર કરવો.

આ સાંભળીને કવિ કળશ અને સંભાજી એક બીજા સામે જોઈ હસ્યા અને બેધડકપણે શરતોનો અસ્વીકાર કર્યો. ત્યાર બાદ 40 દિવસ સુધી ઔરંગઝેબે સંભાજી સાથે જે કૃત્યો કર્યાં તેના જેવું અરેરાટી ભર્યું અને માત્ર વાંચીને રોમરોમમાં ઘૃણા પ્રસરી જાય એવું હૈયું હચમચાવી નાંખનાર કૃત્ય મેં આજ-દિન સુધી વાંચ્યું/સાંભળ્યું નથી. સૌથી પહેલાં મહારાજની એક આંખ ઘગઘગતા સળિયાથી ફોડી નાંખવામાં આવી અને તેમને પૂછવામાં આવ્યું, "શું હવે ઇસ્લામ સ્વીકારીશ?". સંભાજીએ ફરી ઘસીને ના પાડી. પાંચ દિવસ પછી બીજી આંખ ફોડવામાં આવી અને ફરી એજ સવાલ અને એજ જવાબ. ત્યાર બાદ તેમની જીભ કાપવામાં આવી. આવા એકેક પિશાચી કૃત્ય પછી એજ સવાલ અને એજ જવાબ. એક પછી એક હાથની અને પગની આંગળીઓ કાપવામાં આવી. ફરી એજ સવાલ અને એજ જવાબ. તમારું તો ખબર નહિ પણ મને તો જો કોઈ વાર નખ ઊંડો કપાઈ જાય તોય દુખે છે. જીવતા માણસની એક પછી એક આંખો ફોડવામાં આવે, એક-એક કરીને આંગળીઓ કાપવામાં આવે તો શું હાલત થાય? જરાક વિચાર તો કરો, જંગલી જાનવરો પણ પોતાના શિકાર સાથે આટલી ક્રૂરતાથી ક્યારેય વર્ત્યા હોવાનું મેં સાંભળ્યું નથી. હજી તો ઓછું હોય તેમ છેવટે તેમની જીવતા જીવ ખાલ (ચામડી) ઉધેડવામાં આવી.

તેમને મારતાં પહેલાં ઔરંગઝેબ એમ બોલ્યો હતો કે "સંભાજી હું તારી સામે મારી હાર માનું છું. જો મારા ચાર દીકરામાંથી એક પણ તારા જેવો હોત તો મારું આખાય હિન્દુસ્તાન ઉપર મુઘલ પરચમ લહેરાવવાનું સ્વપન ચોક્કસ પૂરું થયું હોત."

 છેવટે આખાય હિન્દૂ સમાજને અપમાનિત કરવાની દાનતથી નવા વર્ષના આગળના દિવસે એટલે કે ફાગણ અમાસે 11મી માર્ચ 1689માં પરમ પરાક્રમી સંભાજી મહારાજનો તુળાપુરમાં કુહાડીથી શિરચ્છેદ કરવામાં આવ્યો. આમ ધર્મ માટે રીતસર એક પછી એક શરીરના અંગોનું જીવતા જીવતા બલિદાન આપનાર રાજાને મહારાષ્ટ્રના સ્થાનિક લોકો 'ધર્મવીર' કેમ કહે છે એ મને આ જાણ્યા પછી સમજાયું.

વઢુ મહારાષ્ટ્રમાં સંભાજીની સમાધિ 

23થી 31 વર્ષની આયુમાં તેમણે મુઘલો સાથે નાના-મોટા 120થી વધુ યુધ્ધો કર્યા અને તેમાં આ યોદ્ધો એક વાર પણ પરાજીત થયો ન હોતો. 1681થી લઈને 1689માં તેમના મૃત્યુ સુધી મુઘલો નાસિક વિસ્તારના અને કોંકણ વિસ્તારના અમુક જ કિલ્લા જીતી શક્યા અને ભીમા નદીની દક્ષિણ તરફનો બધો વિસ્તાર સુરક્ષિત હતો તે તેમની સફળતાની સાક્ષી પૂરે છે. આથી જ ઔંરગઝેબને દીર્ઘકાળ સુધી મહારાષ્‍ટ્રમાં યુદ્ધ કરવુ પડ્યું. આખા હિન્દુસ્તાન ઉપર મુઘલ સત્તા સ્થાપવાનું તેનું સ્વપ્ન મહારાજ સંભાજીના પરક્રમોને કારણે મહારાજની હયાતિમાં કે તેમની હત્યા બાદ પણ ક્યારેય પૂરું ના થયું. ઉપરાંત ઔરંગઝેબ પોતે અહીં દક્ષિણમાં વર્ષોના વર્ષો સુધી વ્યસ્ત હોવાથી સંપૂર્ણ ઉત્તર ભારત મુઘલ સામ્રાજ્યનો હિસ્સો હોવા છતાં ઘણે અંશે મુક્ત રહ્યું. આ સંભાજી મહારાજાએ કરેલું સૌથી મોટું કાર્ય છે. જો તેમણે ઔંરગઝેબ સાથે સંધિ કરી હોત અથવા તેનું આધિપત્‍ય સ્‍વીકાર્યું હોત તો ૨-૩ વર્ષમાં તે પાછો ઉત્તર ભારતમાં પહોંચી ગયો હોત. પરંતુ સંભાજી મહારાજા સાથેનાં સંઘર્ષને લીધે ઔંરગઝેબને 9 વર્ષો સુધી દક્ષિણ ભારતમાં રોકાવું પડ્યું. આથી ઉત્તરમાં બુંદેલખંડ, પંજાબ અને રાજસ્‍થાનમાં હિંદુઓની નવી સત્તાઓ સ્‍થાપિત થઈને હિંદુ સમાજને ફરી બેઠા થવાનો મોકો મળ્યો. એટલું જ નહિ આ 9 બાદ બીજા 18 વર્ષ એટલે કે પૂરા 27 વર્ષ સુધી ઔરંગઝેબ દખ્ખણમાં જ પડ્યો પાથર્યો રહીને જીતવાના પ્રયત્નો જ કરતો રહ્યો, મુઘલ સામ્રાજ્ય આર્થિક રીતે લગભગ ખુવાર થઇ ગયું અને તે ક્યારેય પોતાની રાજધાની આગ્રા પરત ફરી શક્યો નહિ અને અહીં દખ્ખણમાં જ મર્યો. આ કારણોસર આગળ જતાં મુઘલ સામ્રાજ્યનો અંત આવ્યો.

સંભાજીને બાળપણથી જ શરુ કરીને જીવન પર્યંત બસ તકલીફો અને સંઘર્ષ જ હતો. આમ માત્ર ૩૧ વર્ષની વયે દેશદ્રોહીઓને લીધે સંભાજીની રાજકીય કારકિર્દીનો કરુણ અંત આવ્યો. તેમના બલિદાનનો મહિનો મહારાષ્ટ્રમાં "ધર્મવીર બલિદાન માસ" તરીકે ઉજવાય છે અને ઘણા લોકો એ દિવસોમાં પોતાને પ્રિય હોય તેવી બાબતનો ત્યાગ કરે છે. આ વાતનો પ્રત્યક્ષ અનુભવ કરવો હોય તો ફાગણ મહિનામાં (ફેબ્રુઆરી-માર્ચ ગાળામાં ) તુળાપુર અને બેલગાંવ વગેરે વિસ્તારોનો પ્રવાસ ખેડજો. [આડ વાત : હાલમાં મહારાષ્ટ્રના જાણીતાં સમાજસેવક "સંભાજી" ભિડે આજ વિસ્તારના છે અને આ વિસ્તારમાં આજે પણ પોતાના બાળકનું નામ સંભાજી પાડનારા માં-બાપો છે.]

देश धरम पर मिटने वाला शेर शिवा का छावा था ।

महापराक्रमी परम प्रतापी एक ही शंभू राजा था ।

तेज:पुंज तेजस्वी आँखें निकलगयीं पर झुकी नहीं ।

दृष्टि गयी पर राष्ट्रोन्नति का दिव्य स्वप्न तो मिटा नहीं ।

दोनो पैर कटे शंभू के ध्येय मार्ग से हटा नहीं ।

हाथ कटे तो क्या हुआ? सत्कर्म कभी छुटा नहीं ।

जिव्हा कटी, खून बहाया धरम का सौदा किया नहीं ।

शिवाजी का बेटा था वह गलत राह पर चला नहीं ।

वर्ष तीन सौ बीत गये अब शंभू के बलिदान को ।

कौन जीता, कौन हारा पूछ लो संसार को ।

कोटि कोटि कंठो में तेरा आज जयजयकार है ।

अमर शंभू तू अमर हो गया तेरी जयजयकार है ।

मातृभूमि के चरण कमलपर जीवन पुष्प चढाया था ।

है दुजा दुनिया में कोई जैसा शंभू राजा था? ।

– शाहीर योगेश की कविता | 

જતા -જતા : 
1) જો મરાઠાઓના ઇતિહાસમાં રસ પડે અને ઊંડાણમાં અધ્યયન કરવું હોય તો ચીટણીસ બખર, શિવ-દિગ્વિજય બખર અને સભાસદ બખર પુસ્તકાલયોમાંથી શોધીને વાંચજો. બખર એ મરાઠી સાહિત્યનો એક પ્રકાર છે કે જેમાં ઇતિહાસ નોંધવામાં આવે છે. આ પૈકી સભાસદ બખર તેમના પિતરાઈ રાજારામ કે જેમની સાથે તેમના સંબંધો નબળા હતા તેના સમયના સભાસદ કૃષ્ણાજી અનંત દ્વારા લખાયેલો હોવાથી તેમાં સંભાજીને અયોગ્ય રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે એમ કહેવાય છે.

2) જે લોકોને ભારતના રોજિંદા રાજકારણમાં રસ છે તેમને ખ્યાલ હશે કે કેવી રીતે અમુક મહિનાઓ પહેલાં ભાજપ અને સેના(શિવસેના) વચ્ચે વર્ષો જૂના સંબંધ તૂટ્યા અને મહારાષ્ટ્રમાં સેના સત્તામાં આવી. આમ તો મને આ સેના સરકાર પાસેથી કોઈ જ આશા નથી પણ એમણે હાલમાં જ એક ખરેખર ખૂબ સરસ કામ કર્યું છે અને તે છે ઔરંગાબાદના વિમાનમથકનું નામાંકરણ. આ નીચેનો ફોટો જુઓ...

3) રાજભા ગઢવીનો તે વિડીયો કે જેનાથી આ લેખ લખવાની પ્રેરણા મળી....




4) હાલમાં જ મેં આપણાં ગુજરાત રાજ્યના ધોરણ 7 થી લઈને 12 સુધીના સમાજશાસ્ત્રના પુસ્તકો ફેંદયા. મને એ જાણીને એટલો આઘાત લાગ્યો કે કોઈ પણ ધોરણમાં કોઈ પણ પાઠમાં ધર્મવીર સંભાજી મહારાજના નામનો ઉલ્લેખ સુધ્ધાં નથી. પોતાના ગૌરવશાળી ઇતિહાસ, મહાનાયકોને અને તેમના સર્વોચ્ચ બલિદાનોને ભૂલાવી દે એવું તો ખાલી આપણા India માં જ.......

સ્ત્રોત :

“History of Mahrattas” by James Duff –   http://www.archive.org/details/ahistorymahratt05duffgoog

“Shivaji and His Times” by Jadunath Sarkar – http://www.archive.org/details/cu31924024056750

“A History Of Maratha People” by Charles Kincaid – http://www.archive.org/details/historyofmaratha02kincuoft

“Background of Maratha Renaissance” by N. K. Behere – http://www.archive.org/details/backgroundofmara035242mbp

“Rise of The Maratha Power” by Mahadev Govind Ranade – http://www.archive.org/details/RiseOfTheMarathapower

“Maratha History” by S R Sharma – http://www.archive.org/details/marathahistory035360mbp

https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/138118/8/08_chapter%202.pdf

http://informatonaboutsambhajiraje.blogspot.com/2016/10/maratha-yodhha-early-life-sambhaji-was.html?m=1}

ગોવિંદ ગણપત ગાયકવાડ

(visit the links to download the full books in PDF form free)

Make_In_India: Largest_Order_to_Date

આજકાલ આ ચીનની વિશ્વને ભેટ એવા કોરોના [Covid-19] વાયરસની એવી વ્યાપક ભીતિ પ્રસરેલી છે કે જેના કારણે હું અને તમે ઘર-કેદ થઈને બેઠા છીએ. આટલો બધો નવરાશનો સમય મને એમ લાગે છે કે છેલ્લે 10માં ધોરણની બોર્ડની પરીક્ષાઓ આપ્યા બાદ મળ્યો હતો. એવા નવરા ધૂપ હતા એ દિવસોમાં કે આખો દિ ભર તાપમાં વગર ટોપી પહેરે ક્રિકેટ ટીચ્યે રાખતા અને મા બિચારી લૂ લાગી જશે, ઘર ભેગા થાઓની નિરર્થક બૂમો પાડ્યે રાખતી. હવે અહીં તો ઠંડીમાં બહાર ક્રિકેટ ટીચવાનો વિકલ્પ પણ નથી, એટલે આપણે આપણા જૂના-જાણીતાં આ બ્લોગ ઉપર કૈંક લખવા આઈ ગયા. આ કોરોનાના ચક્કરમાં મને ખાતરી છે કે તમે આ લેખમાં પ્રસ્તુત સમાચાર ચૂકી ગયા હશો. આમ પણ આપણાં ત્યાં ટીવી/છાપાઓમાં મહત્વના સમાચારોને પ્રાધાન્ય આપવાનો રિવાજ નથી.

આજે આપણે વાત કરશું મોદી સરકારના રાજમાં લેવાયેલા મહત્વના અને મોટા નિર્ણયની કે જે ખરા અર્થમાં "મેક ઈન ઇન્ડિયા" [Make in India] ને સાર્થક કરશે.

રક્ષા મંત્રાલયે તારીખ 18/3/2020ના બુધવારે "માર્ક 1A " બનાવટના 83 સંપૂર્ણ સ્વદેશી એવા તેજસ યુદ્ધ વિમાનોનો સોદો મંજૂર કર્યો છે. 26,000 કરોડના ખર્ચે આ વિમાનોના નિર્માણનો સોદો હિન્દુસ્તાન એરોનોટિક્સ  લિમિટેડ  કાર્યાન્વિત કરશે. [નોંધ : અમુક સમાચાર વાળા 38000 કે 39000 કરોડ નોંધે છે. આ ગૂંચવણ એટલા માટે છે કારણકે સરકારે આંકડાઓ સ્પષ્ટ રીતે જણાવ્યા નથી. સરકારની આ અધિકૃત જાહેર નોંધ વાંચો એટલે ખ્યાલ આવશે.]

ભારતીય વાયુ સેના આ અગાઉ 40 તેજસ "માર્ક 1" બનાવટના 40 વિમાનોનો ઓર્ડર આપી ચૂકી છે જેમાંથી 16 વિમાનોની વાયુસેનાને સોંપણી થઇ ચૂકી છે. DAC [Defense Acquisition Council] એટલે કે સંરક્ષણ સંપાદન પરિષદે વધારાના 83 વિમાનોની મંજૂરી આપી હોવાથી HALની ફેક્ટરીઓ હાલમાં નિર્ધારિત ઉત્પાદન બાદ વધારાના ઓછામાં ઓછા પાંચ વર્ષ સુધી તેમની મહત્તમ ઉત્પાદન ક્ષમતા ઉપર કાર્યરત રહેશે.

"પહેલાના 40 વિમાનોની મંજૂરીની સફળતાને ધ્યાનમાં લેતા DAC તેમના કરતા તકનીકી રીતે વધુ આધુનિક એવા 83 માર્ક 1A વિમાનોનો સોદો HALને સોંપવાની દરખાસ્ત CCS [Cabinet Committee on Security] એટલે કે કેબિનેટ સુરક્ષા સમિતિ સમક્ષ રજૂ કરશે" એમ રક્ષા મંત્રાલયે જાહેર નોંધમાં જણાવ્યું છે.

"આ સોદાથી "મેક ઈન ઇન્ડિયા" [Make in India] ના કાર્યક્રમને ખૂબજ બળ  મળશે કારણકે તેજસ આયોજન, વિકાસ અને નિર્માણ એમ દરેક તબક્કામાં પૂર્ણપણે ભારતમાં વિકસિત હોવાથી HAL ઉપરાંત ઘણાં નિજી ક્ષેત્રના સ્થાનિક ઉદ્યોગોને વેગ મળશે." એમ મંત્રાલયે વધુમાં જણાવ્યું હતું.

HAL વાયુસેનાને પ્રત્યેક વિમાન 310 કરોડના ભાવે આપશે. સોદાની  વિગતો પ્રમાણે વિમાનોની સોંપણી [delivery]  સોદાના 36 માહ બાદ શરુ થશે. એટલે માનો કે CCS આ પ્રસ્તાવને 2020ના મધ્ય સુધીમાં મંજૂર કરે તો પહેલા વિમાનની સોંપણી આશરે 2023ના મધ્યમાં થશે.

HALની ફેક્ટરીઓ હાલમાં નિર્ધારિત ઉત્પાદન લક્ષ્ય પૂરું કર્યા બાદ જયારે આ 83 વિમાનોનું નિર્માણ કાર્ય હાથમાં લેશે તો આશરે 2028 સુધીમાં બધા જ વિમાનોનું નિર્માણ કાર્ય પૂરું થશે. એટલે કે 2028માં ભારતીય વાયુ સેનામાં તેજસ માર્ક 1 ની 2 ટુકડીઓ (40 વિમાનો) અને તેજસ માર્ક 1Aની ચાર ટુકડીઓ (83 વિમાનો) સેવામાં હશે. તે બાદ અટકળો એવી છે કે HAL તેજસ માર્ક 2ના નિર્માણ માટે સુસજ્જ થશે.

અડાના (ADA) વડા ગિરીશ દેવધરે જણાવ્યું હતું કે માર્ક 1A એ માર્ક 1 અને માર્ક 2 વચ્ચેનું વચગાળાનું મોડલ વિમાન છે અને માર્ક 2 વધુ મોટા અને વધુ સક્ષમ વિમાનો હશે. ADA (Aeronautical Development Agency)  એટલે કે વિમાન-વિજ્ઞાન વિકાસ સંસ્થા એ ભારતનું એક રતન છે જેનો ઓછાઓને ખ્યાલ છે.

ગમ્મત : ADAનું કાયદેસર ઉપરોકત ગુજરાતી નામાંકરણ કરનાર હું પહેલો જ છું. :) 

સામાન્ય રીતે યુદ્ધ વિમાનોમાં ત્રણ શ્રેણીઓ હોય છે, હળવા, મધ્યમ  અને ભારે. બંને માર્ક 1 અને માર્ક 1A હળવી શ્રેણીના વિમાનો છે જે અમેરિકાની જનરલ ઇલેક્ટ્રિક (GE ) નિર્મિત F-404 એન્જીનો ઉપર ચાલે છે જયારે માર્ક 2 એ મધ્યમ  શ્રેણીનું વિમાન હશે જે GEના F-414 એન્જીનો ઉપર ચાલશે.

દેવધરે જણાવ્યું કે ઇંધણ અને શસ્ત્રો સહિત માર્ક 1 અને માર્ક 1A નું મહત્તમ "ટેક-ઓફ" એટલે કે ઉડ્ડયન વજન ક્ષમતા 13.5 ટન એટલે કે 13,500 કિલો છે જયારે માર્ક 2ની ક્ષમતા 17.5 ટન અથવા 17,500 કિલો હશે. એટલે કે માર્ક 2 વધુ ઇંધણ અને વધુ શસ્ત્રો ધારણ કરી શકશે. જેથી તેજસની શસ્ત્ર વહન ક્ષમતામાં 85%નો વધારો થશે. વાયુસેના માટે આ સમાચાર "દિવાળી આવી" જેવો આનંદ પ્રેરે એવા છે. 

રક્ષા મંત્રાલયે HALને માર્ક 1Aમાં પાંચ નવી સંચાલન ક્ષમતાઓ ઉમેરવાનો આદેશ આપ્યો છે જેમાં “active electronic scanned array” (AESA) રડારનો  [આનું ગુજરાતી કરો જોઈએ!] સમાવેશ થાય છે. આ રડાર વિવિધ કામગીરીઓ એકસાથે બજાવી શકતા હોવાથી યુદ્ધમાં તેજસ શત્રુઓના સમકક્ષ વિમાનો કરતાં ચઢિયાતા પૂરવાર થશે. માર્ક 1A ની પહેલી ટુકડીના નિર્માણમાં ઇસરાયેલથી આયાત કરેલા એલ્ટા AESA રડાર લગાવવામાં આવશે જયારે પછીની ટુકડીઓમાં DRDO દ્વારા નિર્મિત "ઉત્તમ" AESA રડાર લગાવવામાં આવશે. તેજસના પ્રોટોટાઇપ  એટલે કે પરીક્ષણ માટેના મોડલ ઉપર બેસાડીને 'ઉત્તમ' રડારના 11 ઉડ્ડયન પરીક્ષણો થઇ ચૂક્યા છે અને આ રડારના ઉત્પાદનની સૈદ્ધાંતિક મંજૂરી માટે હજુ બીજા 2 વર્ષ સુધી પરીક્ષણો ચાલશે એમ DRDO જણાવે છે.

આ ઉપરાંત તેજસ માર્ક 1A માં ઇઝરાયેલી જ બનાવટના એલ્ટા SPJ [Self-Protection Jammers] એટલે કે સ્વ-રક્ષા માટેના જામર લગાવેલા હશે કે જે તેજસ તરફ ધસી આવતી મિસાઈલોની નિયંત્રણ પ્રણાલીને ખોરવી નાખવાનું કામ કરશે. વિમાનની પાંખોની નીચે લગાવવામાં આવતા આ SPJ વિમાનની સ્વ-રક્ષા પ્રણાલીઓનો હિસ્સો હોય છે. માર્ક 1A માં વધુ માહિતીને નિયંત્રિત કરી શકે એવું આધુનિક ઉડ્ડયન નિયંત્રણ માટેનું કમ્પ્યુટર હશે.

આડવાત : એક ઇલેકટ્રોનિકસ એન્જિનિયર તરીકે આપણા સ્વ-દેશી વિમાનોમાં flight control computer systems માટે કયું કમ્પ્યુટર અને કયા પ્રકારની ગોઠવણ છે એ જાણવાની ઉત્સુકતા છે. પણ મોટે ભાગે આ બધું અત્યંત ગુપ્ત હોય છે જે સામાન્ય પ્રજા માટે જાણવું શક્ય નથી..કૈંક જાણવા મળે તો કેજો.

જતા જતા : યોગ્ય લાગે તો આ લેખની લિંક કશેક મૂકજો, મોદી સાહેબ જે ખરેખર અમાપ દેશ-સેવા કરે છે એને જન-જન સુધી પહોંચાડો. બાપડો રાત-દિ એક કરે છે આપણી આવતી પેઢીઓ માટે. મળ્યા ત્યારે, રામ રામ.

હિન્દુ શૂરવીર - લાચિત બોરફૂકન

આજથી 5-6 વર્ષ પહેલાં વિકિપીડિયા પર અહીં-તહીં નાના લેખોનું સંપાદન કરતાં કરતાં એક નામ ધ્યાનમાં આવ્યું હતું. તે નામ હતું લાચિત બોરફૂકન. કિત્તુરની રાણી ચેન્નમા જેવા કેટલાંય આપણાં માટે અપરિચિત નામોમાનું એક એવું આ પણ દેશના શ્રેષ્ઠ શ્રેણીના યોદ્ધાનું નામ છે જે તમને અને મને બાળપણમાં ભણાવવામાં નહોતું આવ્યું. ખબર નહિ આપણો દેશ આઝાદ થયો ત્યારે એ સાલા કોણ દેશદ્રોહીઓ હતાં  કે જેમણે એવા દરેક રાજા/સેનાપતિ/રાણીની વાતો આપણા પાઠ્યપુસ્તકોમાંથી બાદ કરી દીધી જેમણે  આપણા ધર્મના રક્ષણાર્થે મુઘલો સામે ન કે માત્ર ઝીંક ઝીલી પણ તેમને પરાસ્ત પણ કર્યા. નક્કી આ મુઘલો એમના બાપ-દાદા લાગતાં  હશે. એ વખતે ઉતાવળમાં એક નાનો ગુજરાતી લેખ લખીને વિકિપીડિયા ઉપર મૂક્યો હતો. મને એમ હતું કે આટલા વર્ષોમાં 'કોઈકે' તો એ લેખમાં સુધાર/ઉમેરો કરીને વધુ માહિતી જોડી હશે, પણ કમનસીબે આજે 6 વર્ષ પછીયે મારો એ ગુજરાતીમાં પહેલવહેલો લાચિત બોરફૂકન ઉપર લખાયેલો લેખ અકબંધ છે. 

આજે આમ તો મારે કોઈ બીજા વિષય ઉપર લખવાની ઈચ્છા હતી પણ હજી ચાર દિવસ પહેલાં જ લાચિત બોરફૂકનની જન્મ જયંતિ ઉજવાઈ હોઈ થયું કે આજ લેખ મારા બ્લોગ ઉપર મૂકી દઉં, કદાચ આ બ્લોગ મારફતે વધુ લોકો લાચિત વિશે  જાણે. એટલે જો તમે કદાચ લાચિત બોરફૂકન વિષે ગુજરાતી વિકિપીડિયા ઉપર પહેલાં વાંચ્યું હોય તો એમ નહિ માનતા કે મેં ઉઠાંતરી કરી છે. આજે કોઈ ફેરફાર કે વધારો નથી કરવાનો, માત્ર એ મૂળ લેખની અહીં નકલ જ મૂકી રહ્યો છું...હા, કોઈ લાંછન લગાડે એ પહેલાં ચોખવટ કરી દેવી સારી :)

જન્મ:	૨૪ નવેમ્બર ૧૬૨૨, ઘરગાંવ, આસામ
મૃત્યુ:	25 એપ્રિલ 1672,જોરહટ, આસામ

લાચિત બોરફૂકન અહોમ સામ્રાજ્યનો એક મહાન સેનાપતિ હતો જે સન ૧૬૭૧માં આસામના સરાઈઘાટમાં મુઘલો વિરુદ્ધની લડાઈમાં પોતાની કાબેલિયત અને નેતૃત્વ-ક્ષમતાના લીધે જાણીતો થયો હતો. મોગલોએ કામરૂપ શહેર પર ફરી કબજો જમાવવાના ઈરાદાથી રામસિંહ પહેલાના નેતૃત્વ હેઠળ હુમલો કર્યો હતો જે લાચિત ખૂબ જ ઓછા સેન્ય સાથે ખાળવામાં સફળ રહ્યો હતો.^[૧] આ યુધ્ધના વર્ષ બાદ માંદગીના લીધે લાચિતનું અવસાન થયું હતું.^[૨]

સંક્ષિપ્ત જીવન

લાચિત બોરફૂકનનો જન્મ સુકૂતિ  નામના અત્યંત સાધારણ એવા મજૂરી કરીને પેટ પાળનાર આસામી વ્યકતિના ઘરે થયો હતો. તેઓ તેમના ચોથા અને સૌથી નાના પુત્ર હતા. સુકૂતિ ભલે સાધારણ ઘરના હતા પણ તેઓ જે કાંઈ  પણ કામ કરતાં  તે અત્યંત હોંશ અને ખંતથી કરતા. તેમની કાર્યકુશળતા અને દક્ષતાની વાત વર્ષો વહેતાં ત્યાંના રાજા પ્રતાપ સિંહ સુધી પહોંચી. રાજાએ તેમનું કામ જોઈ તેમને 'બાર તમુલી' એટલેકે રાજ્યના શાહી બગીચાના માળી  તરીકે કરી. તેઓ તેમના સ્નેહાળ વર્તનના લીધે લોકોમાં 'મોમાઈ' [આસામી ભાષામાં મામા માટેનો શબ્દ ] તરીકે જાણીતા થયા. અને તેઓ રાજ્યના અધિકારી એટલે કે 'તમુલી' તો હતાં  જ, એટલે જ તેઓ 'મોમાઈ તમુલી' તરીકે જાણીતાં  થયા. આગળ જતાં તેઓ રાજ્યના અન્ય મોટા હોદ્દાઓ ઉપર વિરાજ્યા.  લાચિત બોડ્બરુઆના સૌથી યુવાન પુત્ર હતા જેઓ પ્રતાપ સિંહના શાસનકાળ દરમ્યાન પહેલા બોડ્બરુઆ (આસામના રાજ્યપાલ અને અહોમ સૈન્યના સેનાપતિ) હતા. લાચિતે પિતાના મોભા અને હોદ્દાના લીધે ઉચ્ચ કુટુંબોના બાળકોને મળતી એવી માનવતા, શાસ્ત્રો અને યુદ્ધકળા જેવા વિષયની તાલીમ લીધી હતી. તે જેમ જેમ મોટા થતાં ગયા તેમ તેમ તેમની મોટી જવાબદારીઓ વાળા પદ પર નિયુક્તિ થતી ગઈ. સૌપ્રથમ તેમની નિયુક્તિ ધ્વજ-વાહક (સોલધર બરુઆ) તરીકે થઇ હતી જે એક મહત્વાકાંક્ષી રાજનેતા કે રાજકારણી માટે પ્રથમ પગથિયું ગણાતું. ત્યારબાદ તેઓ રાજા ચક્ર-ધ્વજ સિંહની શાહી અશ્વ-શાળાના ઉપરી (ઘોડ બરુઆ) તરીકે નિમાયા. તેઓ આગળ જતાં વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત અગત્યના એવા સિમુલગઢ કિલ્લાના ઉપરી નિમાયા.  તેઓ શાહી ઘોડેસવાર રક્ષકોના દળના પણ ઉપરી હતા.

સરાઈઘાટના યુદ્ધની પૂર્વ-ભૂમિકા 

મુઘલોને આશરે ૧૬૦૨ની આસપાસ બ્રહ્મપુત્ર ખીણ અને તેની આજુબાજુના વિસ્તારોમાં (હાલનું આસામ) રસ પડવા માંડ્યો અને ઢાકાના નવાબે રાજા પરીક્ષિત નારાયણ શાસિત આસામના પશ્ચિમ છેડે આક્રમણ કર્યું. ત્યારથી લઈને ૧૬૬૦ સુધી મુઘલોએ ૧૭ વાર નિષ્ફળ પ્રયત્નો કર્યા અને વીર તેમ જ રાષ્ટ્રપ્રેમી આસામી હિન્દુઓએ દરેક વખતે તેમને હરાવ્યા. ૧૬૫૮માં ઔરંગઝેબની દિલ્હીના ગાદીનો વારસદાર નિમાયાના ત્રણ જ વર્ષ બાદ ૧૬૬૧માં, ઔરંગઝેબના આદેશાનુસાર મીર જુમલાએ અહોમની રાજધાની ઘરગાંવ ઉપર આક્રમણ કર્યું અને તે સમયના અહોમ રાજા જયધ્વ્જ સિંહે માત્ર થોડાક દિવસની ધીરજ ગુમાવતાં જીતેલી લડાઈ હારી ગયો અને પરાજયના શોકમાં થોડાક જ દિવસમાં મૃત્યુ પામ્યો. મરણશૈયા ઉપર તેણે તેના અનુગામી ચક્રધ્વજસિંહને "અહોમ દેશની છાતીએ વાગેલો પરાજયના અપમાનનો ભાલો" ખેંચી કાઢી નાખવા હાકલ કરી હતી. આ પરાજયના લીધે પહેલીવાર અહોમ રાજ્યનું શહેર ગૌહાટી મુઘલોના હાથમાં જતું રહ્યું, એટલું જ નહિ, રાજ્યની બે રાજકુમારીઓને ઔરંગઝેબના 'આનંદ-પ્રામોદ' માટે એના જનાન ખાનામાં [જીતેલા રાજ્યોની સ્ત્રીઓને બળજબરીથી રાખવામાં આવતો મહેલ ] મોકલી આપવામાં આવી.

રાજા ચક્ર-ધ્વજે ગૌહાટીને મુઘલો પાસેથી છોડાવવા માટેની યોજના અને યુદ્ધની જવાબદારી લાચિતને સોંપી હતી. ઇ.સ. 1667ના ઉનાળામાં લાચિતે તૈયારીઓ પૂરી કરી લીધી અને સફળ યુદ્ધ બાદ ગૌહાટીને ક્રૂર મુઘલોના પંજામાંથી મુક્ત કરાવ્યું.  રાજાએ તેમને સફળતા બદલ સોનાના હાથાવાળી  'હેન્ગ-ડાન્ગ ' નામની તલવાર અને પારંપરિક આસામી પોશાક ભેટ આપ્યા.

સ્મારકો અને યાદગીરી

1) લાચિત દિવસ

દર વર્ષે ૨૪ નવેમ્બરના રોજ આસામમાં લાચિત શૌર્યને બિરદાવવા રાજ્યવ્યાપી લાચિત દિવસ ઉજવવામાં આવે છે.^[૩][૪]

2) લાચિત બોરફૂકન સુવર્ણ ચંદ્રક

National Defense Academy [NDA] એટલે કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અકાદમીમાં આસામ રાજ્ય સરકારના સફળ પ્રયાસ બાદ વર્ષ ૨૦૦૦થી દર વર્ષે સૌથી શ્રેષ્ઠ વિદ્યાર્થીને લાચિત બોરફૂકન સુવર્ણ-ચંદ્રકથી નવાજવામાં આવે છે.^[૫][૬]

3) લાચિત બોરફૂકન મેદાન

લાચિતની યાદગીરીમાં જોરહાટ, આસામમાં લાચિત બોરફૂકન મેદાનનું સન ૧૬૭૨માં અહોમ રાજા ઉદયિત્ય સિંહ દ્વારા નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું જે આજે પણ હયાત છે.

જો ક્યારેક આસામ જાઓ તો આ નીચે જણાવેલ જગ્યા ઉપર જઈને આ દેશના સપૂતને પ્રણામ કરજો. આ એક એવો યોદ્ધો હતો જેના લીધે આજ દિન સુધી આસામમાં હિન્દુઓની વસ્તી છે. બહુ ઓછા એવા રાજ્યો/રજવાડાં છે કે જેમને મુઘલો લાખ પ્રયત્નો છતાં જીતી નહોતાં  શક્યા. આસામ એમાનું એક છે. અને મને અને તમને કોઈએ આ આજ સુધી કીધું જ નહિ, જબરું આપણા દેશનું તંત્ર નહિ!

હુલુંગપારા, જોરહાટમાં લાચિત સ્મારક.

             લાચિત મેદાનમાં લાચિત ભવન.

લાચિત બોરફૂકન સ્મારક, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અકાદમી, ખડકવાસલા ખાતે

લાચિત બોરકૂકનનું બાવલું, ચર્ચ ફિલ્ડ, તેઝપુર

...જતાં  જતાં  જો તમને વધુ જાણવાંમાં રસ હોય તો આ પ્રસિદ્વ યુ ટ્યૂબર અતુલ મિશ્રા સાહેબનો આ નીચેનો અંક અચૂક સાંભળો.



...છેલ્લે છેલ્લે....આવા જ કોઈક મહાન સપૂતનું નામ કે જે આપણા પુસ્તકોમાંથી કાઢી નંખાયું હોય એવો તમને ખ્યાલ હોય અને તમે ઇચ્છતા હો કે એમના ઉપર પણ કૈંક ગુજરાતીમાં લખાય તો અહીં નીચે ટિપ્પણીમાં મને નામ જણાવવા વિનંતી.

ભારત - રશિયા રક્ષા કરારો

AK  -203

આ મહિનાની શરૂઆતમાં
(સપ્ટેમ્બર -2019), પહેલા અઠવાડિયામાં, વીસમી  ભારત-રશિયા વાર્ષિક બેઠકમાં ભાગ લેવા માનનીય વડાપ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર મોદી સાહેબ રશિયાના વ્લાદિવોસ્તોક  શહેરના બે દિવસના પ્રવાસે ગયેલા હતા. ત્યાં તેમણે  રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન સાથે થયેલી બેઠકમાં રશિયાની અત્યાધુનિક તકનીકી કુશળતા અને ભારતની ઓછી કિંમતે ઉત્પાદન ક્ષમતા આ બંને પાસાનો સમન્વય કરીને ઉચ્ચ ગુણવત્તા વાળા હથિયારોની સસ્તામાં બનાવટ ઉપર ફરી જોર મૂક્યું. જોકે આ હાલમાં થઇ જ રહ્યું છે. અને આજે મારે એની જ વાત કરવી છે. હાલમાં જુદા જુદા રક્ષા કરારો અંતર્ગત કુલ 12 બિલિયન ડોલર્સ , એટલે કે હાલના 71 રૂપિયાના ભાવે ગણીએ તો 847.5 અબજ (84,750 કરોડ)  રૂપિયાની જુદી જુદી યોજનાઓ કાર્યરત છે. આ એ યોજનાઓ છે કે જે આપણાં દીર્ઘ-દ્રષ્ટા મોદી સાહેબનું  'મેક  ઈન ઈન્ડીયા' નું સ્વપ્ન સાકાર કરે છે અને આગળ જતાં ભારતને સંરક્ષણ અને લશ્કરી જરૂરિયાતોના સંદર્ભમાં એક સ્વ-નિર્ભર રાષ્ટ્ર તરીકે સ્થાપિત કરશે.

માર્ચમાં સ્ટોકહોમ સ્થિત International Peace Research Organisation એ જાહેર કર્યું હતું કે વર્ષ 2014-2018ના ગાળામાં રશિયા ભારતને શસ્ત્ર -સરંજામ પૂરો પાડનાર સૌથી મોટો વિક્રેતા દેશ હતો કે જેણે  ભારતને તેની 58% લશ્કરી આયાતો પૂરી પાડી છે. 2013-2017 દરમ્યાન આ આંકડો 62% હતો કે જે સૂચવે છે કે ભારત પોતાનું બાહ્ય દેશો પર લશ્કરી પૂરવઠામાટેનું અવલંબન ઘટાડવાનો સફળ પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. પણ આતો લાંબી યાત્રા છે જે અમુક દાયકાઓ સુધી ચાલશે. ત્યાં સુધી ચાલો જાણીએ ખૂબ જ અદ્યતન અને દેશ માટે અતિ આવશ્યક એવું મોદી સાહેબનું Defence Shopping list. 

૧) S-400 LRSAM
ઉપર જણાવેલ 847 અબજ રૂપિયાની યોજનાઓ ઉપરાંત 383 અબજની S-400 LRSAM સિસ્ટમ કે જે લાંબી દૂરી સુધી હવાઈ હુમલા સામે રક્ષણ કવચ પૂરું પાડે છે તે ગયા વર્ષની વાર્ષિક બેઠકમાં જાહેર કરાઈ હતી. ગયા વર્ષે જ આ અદ્ભૂત  સિસ્ટમ ઉપર લખવાની ઈચ્છા હતી પણ મેળ  પડ્યો નથી. ટૂંકમાં આ All-in-one તંત્રમાં ભારત તરફ વધી રહેલી બેલેસ્ટિક કે ક્રુઝ મિસાઈલ, લશ્કરી ફાઈટર જેટ કે પછી ડ્રોન, કોઈ પણ કદ કે પ્રકારના હવાઈ હુમલાખોરને તોડી પાડવાની ક્ષમતા છે. આ તંત્રનું રડાર  600 કિમી દૂર સુધીનો વિસ્તાર સતત 'સ્કેન' કરે છે અને નીચેની ક્ષમતા મર્યાદા પ્રમાણે રક્ષણ આપે છે. 

બેલેસ્ટિક મિસાઈલ શોધ વિસ્તાર : 400 કિમી 

ફાઈટર જેટ શોધ વિસ્તાર : 250 કિમી 

ક્રુઝ મિસાઈલ શોધ વિસ્તાર : 120 કિમી 

ડ્રોન શોધ વિસ્તાર : 40 કિમી 

વધુ જાણવામાં રસ હોય તો આ નીચેનો વિડીયો શાંતિથી સાંભળજો. 

[ભારત સરકારની આ ચેનલ રાજ્યસભા ટીવી આવા રક્ષા પ્રણાલીઓને લગતાં ખૂબ જ સરસ વિડીયો મૂકે છે. ]

૨) કામોવ -226T  હેલીકૉપટરો 

મળતી માહિતી મુજબ 2015માં પોતાના મિત્ર એવા રશિયાના વડાપ્રધાન વ્લાદિમીર પુતિનના આગ્રહ ઉપર મોદી સાહેબે કોઈ પણ જાતના ટેન્ડરો વગર થળસેના અને વાયુસેના માટે 200 કામોવ હેલીકૉપટરોનો કરાર કર્યો. સામાન્ય રીતે ટેન્ડરો બહાર પડે અને અન્ય દેશોની રક્ષા સાધનો/પ્રણાલી બનાવતી કંપનીઓ આ ટેન્ડરો ભરે અને સૌથી ઓછા ભાવે સર્વોત્તમ ટેક્નોલોજી આપનાર કંપનીનું ટેન્ડર સ્વીકારાતું હોય છે. આ એક રીતના General Purpose હેલીકૉપટરો છે જે માલ-સામાન કે જવાનોની હેરફેર માટે અત્યંત ઉપયોગી છે. આ હેલીકૉપટરો સેનામાં ચોર કોંગ્રેસી રાજનેતાઓની અવગણનાના પાપે કાટ ખાઈ ગયેલા અને નિર્ધારિત અવધિ કરતાં ઘણી વધુ સેવા આપી ચૂકેલા ચિત્તા અને ચેતક હેલીકૉપટરોને વિરામ આપશે. [શબ્દોના ઉપયોગ માટે માફ કરશો પણ કોંગ્રેસના  રાજનેતાઓએ જે રીતે દેશની સુરક્ષા સાથે અક્ષમ્ય વિલંબનો અપરાધ કર્યો છે તે પ્રમાણે તો હું ખૂબ જ માપીને બોલી/લખી રહ્યો છું.] આ ટ્વીન (બે) એન્જીન વાળા હેલીકૉપટર હોવાના લીધે હિમાલયના દુર્ગમ પહાડી ક્ષેત્રોમાં કે જ્યાં આબોહવાના લીધે તકનીકી ખામીઓ થવાની શક્યતા વધી જાય છે અને તેને લીધે નિયમિત અકસ્માતો થાય છે તે જવાનોને થતાં અકસ્માતો ટાળવામાં  ખૂબ જ મદદરૂપ થશે. ઉપર ઉલ્લેખ કરેલા 847 અબજના કરારોમાંનો એક એવા 141 અબજના આ કરારમાં કુલ 60 હેલીકૉપટરો રશિયા પાસેથી તૈયાર કે જેને flyaway condition તરીકે ઓળખે છે તેમ લેવામાં આવશે. જયારે બાકીના 140 બેંગ્લોર સ્થિત હિન્દુસ્તાન એરોનોટિક્સ લીમીટેડ (HAL) ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર અંતર્ગત નિર્માણ કરશે.

૩) કલાશનિકોવ AK - 203 

સાહેબના શોપિંગની સૂચિમાં આ મારી સૌથી પસંદગીની વસ્તુ છે. જાણો છો કેમ ? કારણકે આપણને એટલે કે સામાન્ય નાગરિકોને લશ્કર દ્વારા સમયાંતરે કરાતા જાહેર પ્રદર્શનોમાં આ સૂચિમાંનું કોઈ પણ હથિયાર જો પોતાના હાથમાં લેવા/જોવાનો કદાચ કયારેક મોકો મળે એવું આ એક માત્ર હથિયાર છે. અને તેને હાથ માત્રમાં લેવાનો રોમાંચ અનુભવી શકીએ.

70 અબજના inter-governmental agreement (IGA) હેઠળ ભારતીય થળસેના માટે 7,50,000 AK -203 નું નિર્માણ કરવામાં આવશે. મને ખાતરી છે કે તમે AK-47 નું નામ તો સાંભળ્યું જ હશે. આ રાઇફલ એનો મોટો ભાઈ છે એમ સમજો! મૂળ આ AK-47ની સુધારેલી આવૃત્તિ છે. ભારતના રક્ષા મંત્રાલય હેઠળ કામ કરતાં આયુધ નિર્માણ બોર્ડ (Ordnance Factory Board - OFB) દ્વારા સંચાલિત એવી ભારતની 41 ફેક્ટરીઓમાંથી એક એવી અને ભાઈ શ્રી રાહુલ ગાંધીના પ્રિય એવા અમેઠી નજીકના કોરવા ગામ નજીક સ્થિત ફેકટરીમાં આ રાઇફલોનું નિર્માણ કરવામાં આવશે. આ રાઇફલો ભારતની ઘર આંગણે વિકસાવેલી અને જેના ઉપયોગથી લશ્કર ઘણે ખરે અંશે નિરાશ થયેલ છે એવી ઇન્સાસ ( INSAS) રાઇફલોને વિરામ આપશે. એટલું જ નહિ, આ રાઇફલોને નિકાસ માટે પણ બનાવવામાં આવશે જેનો નફો ભારત અને રશિયા 50-50 ટકા વહેંચશે.

૪) ક્રિવાક - 3 યુદ્ધ જહાજો 

ઓક્ટોબર 2018માં મોદી સાહેબની આગેવાની હેઠળની રક્ષા કેબિનેટ કમિટીએ આ ક્રિવાક શ્રેણીના 4 યુદ્ધ જહાજોની ખરીદી ઉપર મંજૂરીની મહોર મારી દીધી. આ કરાર અંતર્ગત રશિયાના યંતર શિપયાર્ડમાં અડધા નિર્માણ કરેલી હાલતમાં પડેલા 2 યુદ્ધ જહાજોને પૂરા કરવા માટે ભારત 105 અબજ રૂપિયા ચૂકવશે કે જે આ જહાજોમાં યુક્રેનના ઝોર્યા ગેસ ટર્બાઇન એન્જીન લગાવીને ભારતને સોંપવામાં આવશે. 

બાકીના બે જહાજ અન્ય કરારોની જેમ 'મેક ઈન ઈન્ડીયા' હેઠળ ગોઆ શિપયાર્ડમાં આકાર લેશે.

ભારત પાસે હાલમાં આ ક્રિવાક શ્રેણીના 6 યુદ્ધ જહાજો કાર્યરત છે જ. તેમના નામ છે 

1) INS તલવાર 

2) INS ત્રિશૂળ 

3) INS તાબર 

4) INS તેગ 

5) INS તરકશ

6) INS ત્રિકાણ્ડ 

પહેલાં ત્રણ 2003-2004 દરમ્યાન કાર્યરત થયા હતાં જયારે છેલ્લા ત્રણ 2012-2013માં સેવામાં જોડાયા.

૫) બ્રાહ્મોસ મિસાઈલો

આ મિસાઈલ યાદીની બાકીની વસ્તુઓની સરખામણીમાં પ્રમાણમાં જૂની અને જાણીતી છે. ભારત અને રશિયા દ્વારા સંયુકત રીતે વિકસાવાયેલી અને ભાગીદારીમાં હૈદરાબાદમાં નિર્માણ પામતી આ મિસાઈલના ઓર્ડર મૂકાયા છે કે જે ભારતીય યુદ્ધ જહાજો ઉપર લાદવામાં આવશે જેમાંથી ચાર તો ઉપર યાદીમાં સૂચવાયેલા નવી ક્રિવાક શ્રેણીના યુદ્ધ જહાજો માટે હશે. દરેક જહાજ માટેની મિસાઈલ પ્રણાલી, તેને દાગવા માટેની Launch System અને મિસાઈલો સહિત ૧૨૫૦ કરોડની કિંમતે પડશે. આ ચાર ઉપરાંત આ મિસાઈલ પ્રણાલી વિશાખાપટ્ટનમ-ક્લાસના વિધ્વંસક યુદ્ધ જહાજો તેમ જ "પ્રોજેક્ટ ૧૭A" અંતર્ગત નિર્માણ પામી રહેલા ૭ નવા જહાજો ઉપર પણ ગોઠવવામાં આવશે. આ પ્રોજેક્ટની કુલ કિંમત ૨.૬ બિલિયન ડોલર્સ અથવા ૧૮૪ અબજ છે. સાહેબ નાનું શોપિંગ તો કરતાં જ નથી :)

૬) ઇગલા - એસ (Igla -S)

ગયા વર્ષે નવેમ્બર ૨૦૧૮માં રક્ષા મંત્રાલયે જાહેરાત કરી કે ભારતીય સશસ્ત્ર દળોની ત્રણેય પાંખ માટે રશિયાની આ Igla-Sની  “very short range air defence system” (VSHORADS) શ્રેણી માટે એટલે કે ખૂબ જ ઓછી પહોંચની મિસાઈલ તરીકે પસંદગી થઇ છે. સ્વીડનની સાબ અને ફ્રાન્સની MBDA કંપનીઓને ટેન્ડર બિડિંગની લડાઈમાં પછાડીને 4થી નવેમ્બર ૨૦૦૦ના સ્થપાયેલી એવી રશિયાની રોસોબોરોન એક્સપોર્ટ(ROE) કે જે રશિયન રક્ષા મંત્રાલય હેઠળની કંપની છે તેણે આ કરાર હાંસલ કર્યો છે. રોસોબોરોન ૧૦૬ અબજની કિંમતે ૮૦૦ મિસાઈલ દાગવાના Launcher સહિત ૫,૧૭૫ મિસાઈલો ભારતને સોંપશે. 

આ મિસાઈલોની મારક ક્ષમતા માત્ર ૮ કિલોમીટરની છે. પણ વ્યૂહાત્મક દ્રષ્ટિએ તેની અગત્યતા ખૂબ જ વધુ છે. આ મિસાઈલ પ્રણાલીનો ઉદ્દેશ્ય આપણા અણમોલ જવાનોને દુશ્મનના એવા હવાઈજહાજોથી (ફાઈટર જેટ) બચાવવાનો છે કે જે કોઈ પણ કારણસર યાદીમાં જણાવેલ પહેલી પ્રણાલી S-400ના કવચને ભેદીને તેમ જ હવાઈ દળના હુમલાઓને (Dog-fight) ચૂકવીને આપણી સીમામાં અંદર લશ્કરી થાણાઓ સુધી ઘૂસી આવ્યા હોય. રશિયાનું લશ્કર હાલમાં આ પ્રણાલીનો નવો અવતાર એવા 9K333 પ્રણાલીનો ઉપયોગ કરે છે પણ તે કદાચ હાલમાં નિકાસ માટે ઉપલબ્ધ નથી માટે આપણે આ જૂની પ્રણાલીથી કામ ચલાવવું પડશે.

૭) સુખોઈ- ૩૦MKI
હિન્દુસ્તાન એરોનોટીક્સના નાસિક સ્થિત કારખાનામાં ૨૨૨ ટ્વીન (બે) એન્જીનવાળા સુખોઈ ૩૦MKI ના નિર્માણનું કાર્ય પતવાના આરે હોવાથી રશિયન લાઇસન્સ હેઠળ વધારાના ૧૮ હવાઈ જહાજ બનાવવા અંગે વાટાઘાટો ચાલી રહી છે. ૪૫૦ કરોડના એકની કિંમતે IAF(ભારતીય હવાઈ દળ) કુલ ૮૧ અબજની હિન્દુસ્તાન એરોનોટીક્સને ચૂકવણી કરશે. આ ફાઈટર જેટોની ડીલીવરી આવતાં વર્ષથી ચાલુ થશે અને ૨૦૨૨ સુધીમાં બધાંય ૧૮ જેટ IAFને સોંપવામાં આવશે. ત્યારે ૨૦૨૨માં IAF પાસે સુખોઈ -૩૦MKI નું સંખ્યાબળ ૧૪ સ્કવોડ્રન એટલે કે ૨૯૦ વિમાનોનું થઇ જશે. આ IAF ના સૌથી અત્યાધુનિક Frontline ફાઈટર જેટ છે. 

આ તો થઇ ૮૪૭ અબજ અથવા તો ૮૪,૭૫૦ કરોડના રક્ષા સોદાઓની વાત કે જે વિધિવત સહી થઇ ચૂક્યા છે અને મેક ઇન ઇન્ડિયા હેઠળ હાલમાં નિર્માણરત (Under construction) છે.

જુઓ ભાઈઓ અને બહેનો , બહુ સીધી ને સરળ વાત છે. મોદી હૈ તો મુમકીન હૈ. મને એમના અંધ ભકત હોવાનું ગૌરવ છે. રાષ્ટ્રહિત સર્વોપરી.

હવે ચાલો જાણીએ કે ભવિષ્યમાં કયા સોદા થવાની ઉંચી સંભાવનાઓ છે.

૧) પ્રોજેક્ટ ૭૫-I (પનડૂબ્બી/ Submarine project) 

રશિયાની રોસોબોરોન ૫૦,૦૦૦ કરોડના ખર્ચે જળસેના માટે બનનાર ૬ સબમરીનો માટેનું ટેન્ડર ભરવાની છે.  જળસેનાની ૩૦-વર્ષીય યોજના અંતર્ગત ૧૨ સબમરીન વિદેશી ટેકનોલોજી અને ૧૨ સબમરીન ઘર આંગણે વિકસાવાયેલી ટેકનોલોજીથી બનાવવાની યોજના છે. આ પૈકી હાલમાં માત્ર ૬ ઘર આંગણે સબમરીનો તૈયાર કરવામાં આવી છે અને વિદેશી સબમરીનો ખરીદવાનો આ પ્રોજેક્ટમાં આ છેલ્લો મોકો છે. રશિયાએ હંમેશ મુજબ આ આમુર-ક્લાસની સબમરીનોની ટેકોનોલોજી હસ્તાંતરણની બાંહેધરી આપી છે. રોસોબોરોન ઉપરાંત જર્મનીની થાયસેનકૃપ, ફ્રાન્સનું નેવલ ગ્રુપ અને સ્વીડનની કંપની કોકમ્સ પણ ટેન્ડર હરીફાઈમાં છે.

૨) મીડીયમ ફાઈટર

આ મીડીયમ ફાઈટર ઉપર જણાવેલા સુખોઈથી ક્ષમતામાં થોડા ઉતરતા ક્રમના યુદ્ધ વિમાનો છે. જો દુશ્મન પાસે ઉચ્ચ ક્ષમતાના વિમાનો જ ના હોય તો આપણે પણ શું કરવા આપણા શ્રેષ્ઠ વિમાનોને યુધ્ધમાં ઉતારવા? ફિયાટ સાથે હરીફાઈમાં ફરારી થોડી ઉતારાય!!  એ ગણિત ઉપર આ ફાઈટરોની પસંદગી થાય છે.  ૨૦૦૪માં ૧૨૬ “medium multirole combat aircraft” (MMRCA)ના ટેન્ડરના ફિયાસ્કા બાદ છેવટે ૩૬ રાફેલના ફાઈટરોની ખરીદીની વાત તો તમને ખબર જ હશે.

મૂળ 126ની જગ્યાએ માત્ર 36 વિમાનો ખરીદાયા હોવાથી, IAFએ 114 આવા મઘ્યમ  શ્રેણીના વિમાનો માટે હાલમાં ટેન્ડર બહાર પાડ્યા છે. રશિયાના મિગ -35 અને સુખોઇ -35 બંને હરીફાઈમાં છે.

તદુપરાંત  જળસેનાએ પણ ભારત દ્વારા હાલમાં નિર્માણાધીન સ્વદેશી એવા INS - વિરાટ અને INS -વિક્રાંત વિમાન-વાહક જહાજો ઉપરથી સંચાલિત કરવા 57 બહુ-હેતુક વિમાનો ખરીદવાના પ્રયાસ આદર્યા છે. તેમાં પણ આ મિગ-35 હરીફાઈમાં છે.

આ સબમરીન અને ફાઇટરોની કુલ ખરીદ કિંમત પ્રાથમિક અંદાજ પ્રમાણે સહેલાઈથી 25 બિલિયન ડોલર્સ એટલે કે 1,760,000,000,000 (એક લાખ 76 હજાર  કરોડ !!! થોડું યાદ-શક્તિ પર જોર આપો કે આ જ આંકડો પહેલાં  ક્યાં સાંભળ્યો છે? જેમને zero loss sibbal અંગે જાણકારીહશે તેમને ચોક્કસ યાદ આવશે :) ) રૂપિયા થશે જેમાંથી  50% નિર્માણ-કાર્ય મેક ઈન ઈંડિયા યોજના હેઠળ ભારતમાં કરવાનું રહેશે. એટલે હવે તમને કોઈ પૂછે કે આ Make in India યોજનાએ શું કાઠું કાઢ્યું તો આ લેખ વંચાવજો.

જે રાજનૈતિક દળના અણઘડ વહીવટને લીધે આપણા પરાક્રમી જવાનોના જીવ જોખમાયા હોય, જેમના લીધે હોવિત્ઝર જેવી ભારતીય લશ્કરમાં  જેની તીવ્ર  અછત છે અને જેની તાતી જરૂર છે એવી નવી તોપોના ખરીદનો કરાર 3 દાયકાઓ સુધી મુલતવી રહ્યો હોય અને પછી મોદી સાહેબના આવ્યા બાદ આ બધાં રાષ્ટ્ર-હિતના કાર્યક્રમોને વેગ મળ્યો હોય તો મારા જેવા ટેક્નિકલ વ્યવસાયી લોકો સાહેબના ભક્ત ના બને તો બીજું શું બને? 

છેલ્લી વાત : આ નવા shopping listમાં  બસ એક નાનું વિઘ્ન છે. અને તે છે અમેરિકાનો આ બધું આપણે તેમના બદલે રશિયા પાસેથી ખરીદીએ એ વાતનો વિરોધ. સ્વાભાવિક છે કે બંને રશિયા અને અમેરિકા દુનિયાના સૌથી મોટા શસ્ત્ર વિક્રેતા છે અને ભારત દુનિયાનો સૌથી મોટો ખરીદદાર છે એટલે ભાઈ મોટા તગડા ગ્રાહક માટે ખેંચા -ખેંચ તો થવાની.પણ અમેરિકા સામાન્ય રીતે તેના ગ્રાહક દેશોને  શસ્ત્રો  વેચે પણ તેની ટેક્નોલોજિકલ માહિતીની આપ-લે કરતું  નથી. અને ટેક્નોલોજીમાં પોતાનું પ્રભુત્વ જાળવી રાખવા એક મહાસત્તા તરીકે તેઓ આ વિગતો ના આપે તે સમજી શકાય એમ છે. Countering America’s Adversaries Through Sanctions Act (CAATSA) કાયદા હેઠળ અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ જે દેશો રશિયા સાથે મોટા લશ્કરી સોદાઓ કરે તેમના ઉપર પ્રતિબંધ લગાવતા આવ્યા છે. એ કારણસર બંને  દેશો સાથે સુમેળભર્યા સંબંધ સાચવીને આપણા લશ્કરની જરૂરિયાતોની ખરીદી કરવી એ રાજસ્થાની કલાકારોની જેમ હવામાં સંતુલન જાળવીને દોરડા પર ચાલવા જેવું કઠિન કામ છે. અને ખરેખર આ કામ મોદી સાહેબ જ કરી શકે. આ તમે જે હાલમાં ટ્રમ્પ સાહેબને હ્યુસ્ટનમાં મોદી સાહેબની આટલી બધી મહેમાનગતિને આવભગત કરતાં જોયું તેની પાછળ કારણો સમજાઈ  ગયા હશે.પેલું અંગ્રેજીમાં કહેને કે "connecting the dots"  :)

આવો જાણીએ : દારુલ ઉલૂમ દેવબંદ

નોંધ : લાંબો  લેખ.

તમે ફતવો એટલે શું જાણો છો? સમાચારમાં છાશવારે કૂતુહલ પ્રેરે એવા અથવા હાસ્યાસ્પદ  જાતજાતના ફતવાના સમાચાર આવતાં  જ રહેતા હોય છે એટલે એમ માનીને ચાલીશ કે તમે જાણો છો. તે છતાંય  જેમને જાણ નથી એમના માટે આ 2-4 સેમ્પલિયા નીચે મુકું છું, વિસ્તારથી વાંચવા હોય તો અંતમાં  કડીઓ પણ મુકેલી  છે.

મને આ ફતવાઓમાં બે કારણથી રસ પડ્યો. પહેલું તો એ કે આ છાપાવાળા જેમના માટે પહેલાથી લઈને છેલ્લા પાના ઉપર જાહેરાતો છાપવી અને આવક રળવી પ્રાથમિકતા હોવા છતાં આ સમાચારોને સ્થાન આપે છે એની પાછળ કૈક કારણ હોવું જોઈએ. અને બીજું એ કે કોઈક તો એમના ફતવા માનતું હશે ને? તો જ એ લોકો બહાર પાડતાં હશે. જો એમને માનનારો વર્ગ જ ના હોય તો પછી એ લોકો બોલે જ શું કામ? કોઈ હાંસીપાત્ર થવા માટે તો અટપટા નિયમો(ફતવા) અંગે જાહેરાત ના કરે ને? દાખલા  તરીકે હું કે તમે કે કોઈ પણ હિન્દૂ સંગઠન એમ જાહેરાત કરે કે ગુજરાતની દરેક શાળામાં ભગવદ ગીતાના નિયમિત પાઠ થવા જોઈએ તો કોઈ આપણી વાત સમાચારમાં છાપશે? કોઈ આપણને ગણકારશે?

મોટા ભાગના બિન-મુસ્લિમ લોકો સૌથી પહેલાં તો આ મુદ્દામાં ના રસ લે છે ના વાત કરે છે. અને વાત કરવા દબાણ કરો તો બહુ બહુ તો એટલું  કહેશે કે 'હા હવે, કોઈકે ફતવો બહાર પાડ્યો, એમાં આપણે શું?' 

બસ, આજે મારે આજ બે મુદ્દા પર વાત કરવી છે.

1) આ 'કોઈક'  કોણ છે?
2) "આપણે શું?"

પહેલાં મુદ્દાનો ટૂંકોને ટચ જવાબ છે આ 'કોઈક' છે દારુલ ઉલૂમ  દેવબંદ. અને આપણે શું એ સમજવા માટે પહેલાં દેવબંદને ઊંડાણથી જાણવું પડશે. અને દેવબંદને જાણવા પહેલાં અત્યાર સુધીની ઇસ્લામની સફરને ટૂંકમાં સમજવી  પડશે.

ઇસ્લામનો સંક્ષિપ્ત પરિચય :

ઇસ્લામની સ્થાપના મુહંમદ પયગમ્બરે કરી. મુહંમદ પયગંબરના અવસાન બાદ તેમના અનુગામી અંગે બે મત  ઉભા થયા. ત્યાંથી ઇસ્લામના બે ફાંટા થયા. આ બે ફાંટા છે, સુન્ની અને શિયા. આ બંને વચ્ચે ફરક એ છે કે મોટા ભાગના ત્યારના મુસલમાનો એ મતના હતા કે મુહંમદના સસરા અને મિત્ર અબુ બકરને મુહંમદે અનુગામી નીમ્યા છેએમને  માનનારા વર્ગનો ફાંટો સુન્ની કહેવાયો. જયારે એક વર્ગ એવું માનતો હતો કે મુહંમદે તેના પિતરાઈ ભાઈ તેમ જ જમાઈ (?!)  એવા અલી ઈબ્ન અબી તાલિબને અનુગામી નીમ્યા છે. અલીને અનુગામી માનનારા શિયા કહેવાયા.  દુનિયામાં 90% મુસલમાનો સુન્ની છે અને માત્ર 10% જેવા શિયા છે.  આપણાં દેશમાં ઠેક-ઠેકાણે દર વર્ષે  'તાજીયા ' ના જુલુસ નીકળે છે એ જોયા છે? ઇસ્લામિક કેલેન્ડરના પહેલા અને પવિત્ર મહિના મોહર્રમના દસમાં દિવસે આ જુલૂસમાં માતમ મનાવનારાઓ શિયા છે  જેઓ મુહંમદ પૈગંબરના પૌત્ર હુસૈન ઈબ્ન અલીના મોતના શોકમાં પોતાની જાતને ઘાતક હથિયારોથી ખૂબજ જખ્મી કરે છે. મને બાળપણમાં એમના છાપામાં ફોટાઓ જોઈને પણ અરેરાટી થતી હતી.એમાં 7-8 વર્ષના બાળકો પણ હોય છે. નાના છરાઓનો ઝૂડો બનાવીને એને ફંગોળીને પોતાની જ  પીઠ ઉપર વાર કરે. એક-બે વાર નહિ, પોતે જ લોહી-લુહાણ થઇ જાય ત્યાં સુધી કરે. આવો માતમ સુન્નીઓ મનાવતા  નથી. સુન્નીમાં હનફી પંથને માનવા વાળા સૌથી વધુ સંખ્યામાં છે. એટલે ટૂંકમાં દુનિયામાં આજની તારીખે 7.7 અબજની દુનિયાની વસ્તીમાં જે 1.8 અબજ મુસલમાનો છે એમાંથી 1.5 અબજ સુન્ની છે અને એમાંય મોટા ભાગના હનફી છે.

અરબી શબ્દ "શરિયા " નો મૂળ અર્થ થાય છે "માર્ગ". એટલે કુરાનના સંદર્ભમાં શરિયા એટલે ખુદાએ બતાવેલો માર્ગ. જોકે સામાન્ય વ્યવહારમાં શરિયાનો અર્થ ઇસ્લામિક કાયદો કે કાનૂન  એમ કરવામાં આવે છે. એટલે કુરાનના સંદર્ભમાં શરિયા એટલે ખુદાનો કાયદો કે કાનૂન. હવે જ્યાં સુધી પયગમ્બર મુહંમદ જીવિત હતા ત્યાં સુધી તો તેમણે ખુદાના 'દૈવી" નિયમોનું (જેનું સંકલન એટલે કુરાન)  તત્કાલીન મુસલમાનો માટે અર્થઘટન  કરી આપ્યું પણ એમના અવસાન બાદ વધુ ભણેલા અને સમજદાર/ વિશેષજ્ઞ મુસલમાનો ઉપર આ દૈવી નિયમોની સ્પષ્ટતા કરવાની જવાબદારી આવી.કુરાનના આ "દૈવી" નિયમો સ્પષ્ટ નહોતા કે વિશેષજ્ઞો પણ એકમત થઈને એનું અર્થઘટન કરી શકે એટલે 11મી સદીના અંતની આસપાસ ચાર જુદા જુદા વ્યકતિઓએ જુદું જુદું અર્થઘટન કર્યું અને અર્થઘટન કરનારાઓના નામો પરથી સુન્ની-ઇસ્લામના જે ચાર પંથ થયા તે  છે હનફી,  માલિકી, શાફી  અને હંબલી. બીજા પણ ઓછા અંશે ફેલાયેલ પંથો છે જેવા કે સલાફી, ઝાહીરી વગેરે. પણ આ પંથોની મુખ્ય પંથોમાં ગણતરી થતી નથી. આ પંથોમાં કુરાનની આયતોના અર્થઘટનમાં ફેર છે અને ઘણાં  ફરક રમૂજી છે. દાખલા તરીકે સ્ત્રીઓએ કપડાં  કેમ પહેરવા એ અંગે એમના મત જુદા જુદા છે. હનફી અને માલિકી પંથ એમ કહે છે કે સ્ત્રીઓએ હાથ અને મોઢાને બાદ કરતાં  પૂર્ણ શરીર ઢાંકવું જોઈએ અને શાફી  અને હંબલી પંથ (કે જે ખૂબ જ રૂઢિચૂસ્ત છે ) કહે છે કે હાથ અને મોઢા સહીત આખું શરીર ઢાંકવું.

આ બધાં  જ પંથોમાં એક સામ્યતા છે કે તેમણે  મુસલમાનો માટે જીવનકાર્યોને પાંચ નૈતિક વિભાગોમાં વહેંચ્યા છે. પંથ પ્રમાણે કયું કાર્ય આ પાંચમાંથી કયા વિભાગમાં આવે છે એમાં ભિન્નતા હોઈ શકે.

1) ફરજીયાત
2) કરવા યોગ્ય
3) તટસ્થ અભિગમ (કરવું ના કરવું વ્યક્તિ ઉપર)
4) કરવા અયોગ્ય
5) પ્રતિબંધિત

જો તમને મારી જેમ ઓફિસોમાં રજૂ થતાં ચાર્ટ જેવા રિપોર્ટમાં રસ પડતો હોય તો આ નીચેની છબિમાં આ ચાર પંથ વિશે ઘણી વિગત આપેલી છે.

આડ વાત : ઇસ્લામના આ કુરઆનમાં જણાવાયેલા આ "દૈવી" નિયમો શું છે?  નિયમો કે જે ફરિશ્તા (દેવદૂત - દેવનો દૂત, અલ્લાહનો દૂત )  જીબરિલે(Angel Gabriel) ઇ.સ. 610થી 632ના સમયગાળામાં મક્કા નજીક "હિરા" નામની ગુફામાં મુહંમદ  પૈગમબરને  કહ્યા.

આ ઉપરાંત ઇસ્લામના પાંચ મુખ્ય સ્તંભ છે. ગમે તે પંથનો હોય પણ દરેક મુસલમાન આ પાંચ બાબતોને સ્વીકારીને એને આધીન જીવન ગાળે છે. આ પાંચ બાબતો નીચે પ્રમાણે છે.

1) શહાદા  : મુસલમાનના મુખ્ય મતની  શપથ કે ઘોષણા. જેમ બ્રાહ્મણો જનોઈ દરમ્યાન કે વૈષ્ણવો બ્રહ્મ સંબંધ લેતા અમુક નિયમો પાળવાનું વચન આપે એના જેવું.

શહાદા  આ પ્રમાણે છે...

લા ઇલાહા ઇલ્લલ્લાહ, મુહમ્મદુન રસુલુલ્લાહ  

અર્થ : અલ્લાહ એકમાત્ર પરમેશ્વર છે [બીજો કોઈ ભગવાન નથી ] અને મુહંમદ અલ્લાહના રસૂલ છે. રસૂલ  એટલે અલ્લાહનો પૈગામ (સંદેશ) લાવનાર - પૈગમ્બર.

2) નમાઝ  - રોજિંદી પાંચ નમાઝ  અદા  કરવી.

3) જકાત - ધર્મ અર્થે દાન - જે મુસલમાનોની આવક અમુક લઘુત્તમ મર્યાદા  (કે જેને નિસાબ કહે છે) કરતાં ઉપર હોય  તેમણે  પોતાની આવકના ઓછામાં ઓછું 2.5% નું દાન કરવું.

4) ઉપવાસ/રોજા  - પવિત્ર માસ દરમ્યાન કુરાનના નિયમો પ્રમાણે રોજા  રાખવા.

5) હજ  - જીવનમાં શક્ય હોય તો ઓછામાં ઓછી એક વાર હજ કરવી.

હવે મૂળ વિષય પર આવીએ.

પરિચય : 
દારુલ ઉલૂમ  દેવબંદ એ ઉત્તર પ્રદેશના સહારનપુર  જિલ્લમાં આવેલા નાનકડાં  શહેર દેવબંદ સ્થિત ભારતનું જ નહિ પણ દુનિયાભરનું સર્વાર્ધિક પ્રચલિત અને દુનિયાભરના મુસલમાનો ઉપર પકડ અને પ્રભાવ ધરાવતું એક વિશાળકાય મદરેસા સંકુલ છે જેને 2017માં 150 વર્ષ પૂરા થયા. પોસ્ટમાં સૌથી પહેલો ફોટો આ સંકુલનો છે.  મદરસો એટલે માત્ર અને માત્ર મુસલમાન બાળકો માટે બનેલી શાળા/વિદ્યાલય. આની સ્થાપના મુહમ્મદ કાસિમ નાનોત્વીએ અને હાજી આબિદ  હુસૈને 1866માં ઇસ્લામના સુન્ની ફાંટાના હનફી વિચારધારાના વિસ્તાર હેતુથી કરી હતી. એક સ્થાપકના નામમાં જે 'નાનોત્વી' જોડાયેલું છે એ એમના મૂળ ગામ નાનોતિનું સૂચક છે અને તેઓ મૂળ તલવારની ધાર પાર વટલાયેલા 'ગુજજર' પરિવારના વંશજ હતા.[12] આજની તારીખે અધિકૃત રીતે ભારતમાં 3000 થી વધુ મદરેસાઓમાં (અને અનધિકૃત બીજા કેટલાય) તથા વિદેશના મદરેસાઓમાં આ સંસ્થા દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવતી શૈક્ષણિક માહિતી પ્રમાણે ભણાવાય છે.

ઉપરનો ફકરામાં  "દુનિયાભરના મુસલમાનો ઉપર પકડ અને પ્રભાવ ધરાવતું" એ શબ્દો વાંચીને ઘણાં  લોકોની ભ્રમરો ઉંચકાશે, અવિશ્વસનીય લાગશે.  આમે આપણાં ત્યાં પોતાના લોકો જે વાત કરે એને લોકો જલ્દી સ્વીકારતા નથી એટલે જ આ નીચેનો એક લેખનો ટુકડો વાંચો.આ લેખકે તો દેવબંદને ઇસ્લામ જગતનો 'ધ્રુવનો તારો ' અને 'ઇસ્લામનો ગઢ'ની ઉપમા આપી છે. એશિયાના 50 કરોડ મુસલમાનો ઉપર તેમનો પ્રભાવ છે.

એટલે વાત એમ છે કે આ 'કોઈક' કોઈ જેવી તેવી સંસ્થા નથી. દુનિયાભરમાં એનો ડંકો  વાગે છે. તમને અને મને આપણી અજ્ઞાનતાના લીધે એમના વિષે બહુ ખબર નથી એ અલગ વાત છે. ત્યાં આજની તારીખે પણ અફઘાનિસ્તાન , ઈરાન, બર્મા , ઇન્ડોનેશિયા, મલેશિયા, તુર્કી  ઉપરાંત આફ્રિકાના મુસલમાન બહુલ દેશોમાંથી વિદ્યાર્થીઓ અહીં ભણવા આવે છે. [આ માહિતી સંસ્થાની અધિકૃત વેબસાઈટ ઉપરથી લેવામાં આવી છે.] એટલે આગળ વધીએ એ પહેલાં એટલું સમજો કે આ  સંસ્થા દ્વારા જાહેર કરવામાં આવતાં ફતવાઓની અસર માત્ર ભારતમાં જ નહિ પણ ભારતની સીમાઓથી ક્યાંય દૂર સુધી ફેલાયેલી છે અને એમને સ્વીકારનારો/માનનારો વર્ગ અત્યંત વિશાળ છે. જેમ આજના હિંદુઓ પોતાના ધાર્મિક પ્રશ્નોને કે રોજિંદી જીવનના પ્રશ્નો લઈને સદગુરૂ જગ્ગી વાસુદેવ કે પંડિત શ્રી રવિશંકર કે મોરારિ બાપુ કે રમેશભાઈ ઓઝા કે અવધેશાનંદજી એવા જુદા જુદા પંથના ધર્માચાર્યો પાસે જાય એમ મુસલમાન સમાજના લોકો આ સંસ્થામાંથી સ્નાતક થયેલા મૌલવીઓ કે મૌલાનાઓ પાસે જાય છે. અને ઘણી વાર સામાન્ય મુસલમાનોના સવાલોના જવાબમાં જ આ ફતવા બહાર પાડવામાં આવે છે.

દેવબંદનો અભ્યાસક્રમ :

દેવબંદ સુન્ની ઇસ્લામના સૌથી વધુ ફેલાયેલા ચાર પંથમાંનો  એક એવા હનફી ઇસ્લામના નિયમો અને રિવાજો પ્રમાણેની બાળકોને તાલીમ આપે છે.આ હનફી  પંથ કે વિચારધારાની શરૂઆત  ઈ. સ. 767 ની આસપાસ કુફા, ઇરાકમાં અબુ હનીફા નામના વ્યકતિએ કરી હતી.

અહીં 18મી  સદીમાં સ્થાપિત દરસ -એ-નિઝામીના અભ્યાસક્રમ પ્રમાણે ભણાવાય છે જેમાં મુખ્યત્વે કુરાન , હદીસ અને તેના ઉપરના ભાષ્ય ઉપરાંત મુહંમદનું જીવન ચરિત્ર, અરબી ભાષા, તેનું વ્યાકરણ અને સાહિત્ય તેમ જ ફારસી ભાષા શીખવાડાય છે.અભ્યાસક્રમની જુદી જુદી શ્રેણીઓ છે.

1) નાઝીરા  - પ્રાથમિક શ્રેણીમાં 5 વર્ષના અભ્યાસમાં ઉર્દુ, હિન્દી, ફારસી અને અંગ્રેજી ભાષા શીખવાડાય છે.
2) હિફઝે  કુરાન - આમ 2થી 4 વર્ષમાં આખું કુરાન મોઢે કરાવાય છે.
3) ફઝીલત - આ અનુ -સ્નાતક (post-graduate) શ્રેણીનો અભ્યાસ છે કે જે 8 વર્ષનો હોય છે અને આ પૂર્ણ કરનારને "મૌલવી"ની ઉપાધિ (Degree) મળે છે. આ ઉપાધિ મળ્યા બાદ જ વ્યક્તિ મોટા ભાગના મસ્જિદોમાં મૌલવી તરીકે નિમાઈ શકે છે.
4) છેલ્લો Ph. D. શ્રેણીનો અભ્યાસ છે જે પૂર્ણ કરનારને "મુફ્તી"ની ઉપાધિ આપવામાં આવે છે.

જો તમે વાંચતા વાંચતા અહીં સુધી પહોંચ્યા હો તો તમને ધન્યવાદ. પણ કદાચ તમને થતું હશે કે યાર તે પોસ્ટની શરૂઆત ક્યાં કરી હતી અને આ બધું વચ્ચે શું વધારાનું ભર્યું છે. મૂળ વાત પાર આવને. તો ચાલો હવે વાત કરીએ કે આ ઉપર જણાવેલ અભ્યાસક્રમ જે 150 વર્ષથી લાખો  નહિ બલ્કે કરોડો મુસલમાનોને અહીં-તહીંના નાના -મોટા સુધારા સાથે ભણાવવામાં આવ્યો છે એનું પરિણામ શું આવ્યું છે...

તમે West Point નું નામ સાંભળ્યું છે? ભારતમાં જેમ NDA(National Defense Academy) અથવા IMA (Indian Military Academy) સર્વશ્રેષ્ઠ  લશ્કરી તાલીમની સંસ્થાઓ ગણાય છે તેમ, તેમના કરતાં ક્યાંય વધુ જૂની અને જાણીતી અને દુનિયાની સર્વશ્રેષ્ઠ લશ્કરી તાલીમ સંસ્થા એટલે અમેરિકાની West Point. આ West Point માં એક કેન્દ્ર છે જે Combating Terrorism Center (CTC ) તરીકે ઓળખાય છે, તેની સ્થાપના 2001માં અમેરકા ઉપર થયેલા 9/11ના હુમલા બાદ કરવામાં આવી હતી. આ કેન્દ્ર દુનિયાભરના આતંકવાદી હુમલાઓ અને ગતિવિધીઓ ઉપર ચાંપતી નજર રાખે છે. આ કેન્દ્રે 2009ના નવેમ્બર મહિનાના તેના રિપોર્ટમાં દેવબંદ ઉપર ખૂબ વિસ્તારથી માહિતી પ્રકાશિત કરી હતી. આ આખો રિપોર્ટ અંગ્રેજીમાં અહીં ઉપલબ્ધ છે પણ હું વાચકો માટે તેના મુખ્ય મુદ્દાઓનો અનુવાદ કરી રહ્યો છું. આ લેખના NRI લેખક શ્રી લવ પુરી સાહેબ ન્યુ યોર્ક યુનિવર્સીટીના ફૂલ -બ્રાઇટ વિશેષજ્ઞ છે અને તેઓ 2006માં યુરોપિયન કમિશનનો એશિયામાં માનવાધિકાર અને લોકશાહી ઉપર અધ્યયન માટે પુરસ્કાર મેળવી ચૂકેલ છે.




રિપોર્ટના મુખ્ય મુદ્દા 

• 1866માં શરુ થયેલી આ સંસ્થા દારૂલ ઉલુમ દેવબંદના 100 વર્ષ જયારે 1967માં પૂરા થયા ત્યાં સુધીમાં સંસ્થામાંથી કુલ 7417 મૌલવીઓ ભણીને બહાર નીકળ્યા છે જેમાંથી 3795 ભારતીય, 3191 પાકિસ્તાની અને 431 અન્ય દેશોમાંથી હતા. અન્ય દેશોમાં ચીન, મલેશિયા અને અફઘાનિસ્તાનનો  સમાવેશ થાય છે. 
• સંસ્થાના જયારે 100 વર્ષ પત્યા ત્યારે 1967માં તેની દુનિયાભરમાં કુલ 8934 શાળાઓ (મદરેસાઓ) હતા. આજની તારીખે તો આ આંકડો ઘણો વધારે છે. પણ પાક્કો આંકડો મળતો નથી.
• 1947માં ભારતના ભાગલા બાદ સંસ્થામાંથી સ્નાતક થયેલા ઘણાં ખરા મૌલવીઓ પાકિસ્તાન ચાલ્યા ગયા જેને લીધે ઉપર 3191 નો આંકડો પાકિસ્તાન માટે આપેલ છે. 
• દુરંદ સીમા રેખાની બંને બાજુ (પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન) માં વસતા પશ્તુનોમાં આ દેવબંદી ઇસ્લામ સૌથી વધુ પ્રચલિત છે. 
• જાણીતા પશ્તુન નેતા અબ્દુલ ગફાર ખાને દેવબંદી અભ્યાસક્રમ પ્રમાણેની ઘણાં સ્થાનિક દેવબંદી મદરેસાઓ ચાલુ કર્યા  હતા.
• અફઘાનિસ્તાનના તાલિબાનીઓ મૂળ દેવબંદી ઇસ્લામ ભણેલા છે. સાઉદી અરબના હસ્તક્ષેપના કારણે અફઘાનિસ્તાનના દેવબંદી ઇસ્લામમાં વહાબી ઇસ્લામ (કે જે સૌથી કટ્ટર ઇસ્લામી  પંથ ગણાય છે) ના વિચારો ભેળવી દેવામાં આવ્યા છે.
• તાલિબાનનો એક વખતનો નાયક મુલ્લાહ ઓમર દેવબંદી મદરેસામાં ભણ્યો હતો. તે 2013માં ક્ષય (TB) રોગના લીધે મર્યો.
• મોટા ભાગના અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાનમાં તાલિબાનના કમાન્ડરો દેવબંદી ઇસ્લામ ભણેલા હોય છે. પાકિસ્તાન સ્થિત તાલિબાન જૂથ તેહરીક-એ-તાલિબાન તરીકે ઓળખાય છે. 
• 1990ની આસપાસથી ભારત સરકારે વિદેશથી દેવબંદમાં ભણવા આવતાં  વિદ્યાર્થીઓની ખૂબ જ સઘન તપાસ આદરી છે અને બહુ બધી ચકાસણી કર્યા બાદ અમુક ગણતરીનાને જ વિસા  આપવામાં આવે છે. ભારત સરકારને ચિંતા છે કે પાકિસ્તાન/અફઘાનિસ્તાનથી આવતાં વિદ્યાર્થીઓ કે જે ત્યાં દેવબંદીમાં ભળી ગયેલી વહાબી વિચારધારાને અનુસરે છે તે આ સંસ્થામાં ભણતા ભારતીય મુસલમાન વિદ્યાર્થીઓને ધાર્મિક ઉન્માદ અને કટ્ટરતા તરફ દોરી જશે.

2007માં બ્રિટનમાં પ્રકાશિત એક સંશોધન અહેવાલમાં એમ જણાવ્યું છે કે ત્યારે બ્રિટનમાં સ્થિત 1350 મસ્જિદોમાંથી 600 મસ્જિદો દેવબંદી ઇસ્લામ ભણેલા મૌલવીઓ ચલાવે છે. એમ પણ કહેવાયું છે કે આ દેવબંદી ઇસ્લામ એક ખૂબ જ રૂઢિચૂસ્ત ઇસ્લામનો પ્રકાર છે જે મુસલમાનોને અન્ય સમુદાયો સાથે હળવા-મળવા તેમજ સામાજિક સંબંધ રાખવા ઉપર પ્રતિબંધની તરફેણ કરે છે. અને તે વખતે એટલે 2007માં, 80% મૌલવીઓ કે જે બ્રિટનમાં જ ઇસ્લામનો અભ્યાસ કરીને મૌલવી બને છે તે બધાં જ દેવબંદી ઇસ્લામના અનુયાયીઓ છે.

આડ વાત : તમે લંડનના  [ કે યુરોપના શહેરોના જેવા કે પેરિસ કે જર્મની કે બીજા ઘણાંય ] "No-Go Zones" વિશે  સાંભળ્યું છે? ના સાંભળ્યું હોય તો Youtube છે જ. તે છતાંય આ નીચે એક લિંક મૂકું છું. હા પાછું તમને એવું ના લાગે કે ગપગોળા હાંકુ છું. એટલે ફરવા જવાનો વિચાર કરતાં  હો તો સરખી તપાસ કરીને હોટલ બુક કરજો.



 હવે તો તમને ખ્યાલ આવી ગયો હશે કે "આપણે શું?" 

આ હજી આજ અઠવાડીયાના સમાચાર વાંચ્યા કે નહિ? આ ૧૦ મહાનુભાવો શું અને ક્યાંથી ભણ્યા હતા ?

આપણાં હિંદુઓ ભોળા અને ભલા બહુ ને ભાઈ, એટલે અમુક મને ખાનગીમાં કહે કે અરે ભાઈ કોઈ ધર્મમાં આવું મરવા-મારવાની વાતો ના હોય, આ તો અમુક લોકોએ કુરાનમાંથી ખોટો અર્થ કાઢ્યો છે અને ધર્મને બદનામ કરે છે. આવું બોલનારા એ લોકો છે જેમણે જીવનમાં ક્યારેય કુરાન વાંચ્યું તો જવા દો, હાથમાંય પકડ્યું નથી. આવા ભોળા અને અજ્ઞાનતાથી ભરેલા લોકો માટે અમુક જાણીતાં લેખકોએ સરસ ટ્વીટ મૂક્યા છે.

પણ હું બરાબર જાણું છું મારા હિન્દુ ભાઈ બહેનોને. હજીય વાત મગજમાં નહિ ઉતરે. કહેશે, અરે પણ આ લખનારા તો સંક્રાંત (હિંદુ) અને ફ્રાન્સિસ્કો ( ઈસાઈ) છે. એટલે આ નીચેનો મૂળ પાકિસ્તાનના પણ હાલમાં અહી અમેરિકામાં વસતાં ભાઈ જાવેદ અહમદ ઘમીદીને સાંભળો. એમના જેવા ખરા અર્થમાં વિચારશીલ, પ્રગતિશીલ મુસલમાનોની તાતી જરૂર છે જેઓ પોતાના સમાજમાંની બદીઓ વિશે જાહેરમાં બોલવાની અને સુધારા સૂચવવાની હિંમત રાખે છે. બાકી એ સમાજમાં, સમાજની વિરુદ્ધ જનારને સીધે સીધો 'પતાઈ' દેવામાં આવે છે. આ જાવેદભાઈ પાકિસ્તાનના અન્ય એક પ્રગતિશીલ અને જાણીતાં વ્યક્તિ તારેક ફતહ (કેનેડા સ્થિત) અને આપણાં ભારતના આરીફ મુહંમદ ખાન સાહેબની શ્રેણીમાં આવે છે.

છેલ્લે છેલ્લે,

જો કોઈ એમ કહેતો હોય કેઆપણો તો બેઠો છે ને "હિન્દૂ હૃદય સમ્રાટ"!!! આપણે શું ચિંતા? આવા લોકો માટે એક ખાસ નાનું પ્રેસન્ટેશન બનાવ્યું છે....


અને હજીયે મન સ્વીકારવા તૈયાર ના હોય તો એક માત્ર આ એક નીચેનો વિડીયો જોઈ લે.[ઈચ્છા રહી હોય તો આવા બીજા નેતાઓના વિડિયો  પણ બતાવીશ ] આ શ્રીમાનને તો આપ ઓળખતાં જ હશો. સાહેબના સારામાં સારા મંત્રીઓમાંના એક છે. આ સાહેબ રોજ સવારે એમની પ્રાર્થનામાં "શહાદા" બોલે છે....આ લોકો કરશે હિન્દુઓની રક્ષા...વાહ રે ભારતનું લોકતંત્ર.

નીચેની કડીઓ અમુક ચિત્ર-વિચિત્ર ફતવાના  સમાચારોની છે...

1. https://gujarati.news18.com/news/national-international/saharanpur-darul-uloom-release-a-deoband-fatwa-on-muslim-women-bangles-743282.html
2. https://www.bbc.com/gujarati/india-48821840
3. https://www.divyabhaskar.co.in/news/NAT-deoband-fatwa-on-abortion-1840626.html
4. http://jaihinddaily.in/%E0%AA%A6%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%81%E0%AA%B2-%E0%AA%89%E0%AA%B2%E0%AB%81%E0%AA%AE-%E0%AA%A6%E0%AB%87%E0%AA%B5%E0%AA%AC%E0%AA%82%E0%AA%A7-%E0%AA%A6%E0%AB%8D%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AA%BE/
5. https://zeenews.india.com/gujarati/india/fatwa-of-darul-uloom-it-wrong-to-hug-each-other-on-the-day-of-eid-50847
6. http://sandesh.com/muslim-women-social-me/
7. https://www.akilanews.com/Main_news/Detail/2018-11-05/150484

સ્ત્રોત :

1. https://www.dailyo.in/variety/darul-uloom-deoband-islamic-teaching-madrasas/story/1/16545.html
2. https://www.ft.com/content/d807f15a-7db0-11e5-98fb-5a6d4728f74e
3. https://ctc.usma.edu/app/uploads/2010/08/CTCSentinel-Vol2Iss11-12-art6.pdf
4. http://www.darululoom-deoband.com/english/
5. https://en.wikipedia.org/wiki/Muhammad_Qasim_Nanautavi
6. https://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/
7. https://www.globalsecurity.org/military/intro/islam-hanafi.htm
8. https://veil.unc.edu/religions/islam/law/
9. https://www.businessinsider.com/the-differences-between-shia-and-sunni-muslims-2015-10
10. https://www.thetimes.co.uk/article/hardline-takeover-of-british-mosques-khdjz2cjpnc 
11. http://www.religionnewsblog.com/19287/islam-34
12. http://www.self.gutenberg.org/articles/Muhammad_Qasim_Nanotvi