Saturday, July 7, 2018

સ્ત્રીઓ દ્વારા નિર્મિત જાણીતા ભારતીય સ્થાપત્યો

જુદા જુદા ઐતિહાસિક કાળના સ્થાપત્યો ઠેર ઠેર આપણાં દેશમાં ચારે બાજુ ફેલાયેલા જોવા મળે છે. દેશનું ગમે તે રાજ્ય કે ગમે તે ખૂણો પકડો તમને કોઈક ભવ્ય સ્થાપત્ય જોવા મળશે જ. આ સ્થાપત્યો આપણા ગૌરવવંતા અને સમૃદ્ધ ઇતિહાસની જીવંત સાક્ષી પૂરે છે.

પણ હું તમને એમ પૂછું કે આમાંના કેટલા સ્થાપત્યો સ્ત્રીઓએ બનાવડાવ્યા હતા? જો સ્થાપત્યકળામાં ઋચિ હશે તો તમે ચોક્કસ જાણતા હશો, પણ મોટે ભાગે લોકો 'સ્ત્રી' અને 'સ્થાપત્ય' બે શબ્દનો ભેગો ઉલ્લેખ થાય એટલે પહેલું તાજ મહેલનું જ નામ લે. પણ વાત સ્ત્રીઓ માટે કે સ્ત્રીઓની યાદમાં બનાવાયેલા સ્મારકો કે બાંધકામો અંગે નથી!  સ્ત્રીઓ 'દ્વારા' બનાવડાવ્યામાં આવ્યા હોય એવા જાણીતા સ્થાપત્યોની વાત છે. આમ તો યાદી લાંબી છે પણ આપણે દેશના ચાર ખૂણાઓમાંના ચાર સ્થાપત્યોની વાત કરશું. અને જો તમને લાગે કે આ જાણીતા નથી તો અવશ્ય જોવા જજો, લોકોને કહેજો અને આ લેખ મિત્રો સુધી પહોંચાડજો એટલે જાણીતા થઇ જશે!! આપણી ધરોહર અને વિરાસત જાણીતી થવી જ જોઈએને!


















૧) મહારાણી મંદિર, ગુલમર્ગ (ઉત્તર)
કાશ્મીર ઘાટીમાં ગુલમર્ગ શહેરની વચ્ચોવચ એક નાના ટેકરા પર આવેલું મહારાણી શંકર મંદિર નાનું પણ સુંદર મંદિર છે. તે રાણીજી મંદિર તરીકે પ્રચલિત છે. એનું અધિકૃત નામ શ્રી મોહિનીશ્વર શિવાલય છે. આ મંદિર ૧૯૧૫માં મહારાણી મોહિની બાઈ સિસોદિયા કે જે ત્યારના મહારાજા રાજા હરી સિંહના પત્ની હતા તેમના દ્વારા બનાવડાવામાં આવ્યું હતું. તેઓ શ્રી મહારાણા મોહન દેવ સિસોદિયાના પુત્રી હતા. તેમની અટક પરથી ખ્યાલ આવે છે કે તેઓ રાજપૂતોની શાન સમા મેવાડના હતા. એ પણ ખ્યાલ આવે છે કે તેમણે તેમની પૈતૃક અટક જાળવી રાખી હતી. મંદિરનું અધિકૃત નામ તેમના નામ પરથી જ પાડવામાં આવ્યું હતું.

થોડાક જ પગથિયાં ચઢીને મંદિર પહોંચો ત્યાં તમને પૃષ્ઠ-ભૂમિમાં નયનરમ્ય બરફાચ્છાદિત શિખરો સાથેનું સુંદર મંદિર જોવા મળશે. મંદિર નાનું છે પણ આવા વિષમ વાતાવરણમાં અને કાશ્મીરના પાંખી વસ્તીવાળા આ વિસ્તાર માટે આ પૂરતું છે. વળી એ પણ ધ્યાનમાં રહે કે આ ત્યારે બનાવવામાં આવ્યું હતું જયારે રાજ-રજવાડાઓની સત્તા બ્રિટીશરોને આધીન હતી અને તેમનો સુવર્ણકાળ અસ્ત પામી ચૂક્યો હતો...



૨) વિરૂપાક્ષ અને મલ્લિકાર્જુન મંદિર,પત્તદ્કલ,કર્ણાટક (દક્ષિણ)

 પત્તદ્કલને ભારતીય મંદિર સ્થાપત્યની પ્રયોગશાળા મનાય છે. કર્ણાટકના લગભગ મધ્યમાં આવેલા આ સ્થાને ઉતર ભારતીય નગર શૈલી અને દક્ષિણ ભારતના દ્રવિડ શૈલી એમ બંને પ્રકારના મંદિરો આવેલા છે. પત્તદ્કલ એક સમૂહ છે કે જેમાંના મોટા ભાગના મંદિરો સાતમી અને નવમી સદીની વચ્ચે ચાલુક્ય વંશના રાજાઓએ બનાવ્યા હતા. પણ મલ્લિકાર્જુન મંદિર અને વિરૂપાક્ષ મંદિર રાજા વિક્રમાદિત્ય બીજાની રાણીઓએ બનાવડાવ્યા હતા.

રાણી લોકમાદેવીએ વિરૂપાક્ષ મંદિર દ્રવિડ શૈલીમાં બનાવ્યું હતું. એમ મનાય છે કે આ મંદિર કાંચીપુરમના કૈલાસનાથ મંદિર ઉપરથી પ્રેરણા લઈને બનાવાયું હતું. અને આજ મંદિરની પ્રેરણાથી ઇલોરાનું  કૈલાસ મંદિર બનવવામાં આવ્યું હતું. આ મંદિરને રાણીની યાદમાં 'લોકેશ્વર' મંદિર તરીકે પણ ઓળખે છે.

મલ્લિકાર્જુન મંદિર રાણી ત્રિલોકમાદેવીએ બનાવડાવ્યું હતું. તે લગભગ વિરૂપાક્ષ મંદિર જેવું જ છે પણ થોડુંક નાનું છે.
બંને રાણીઓએ હકીકતમાં રાજા વિક્રમાદિત્યના કાંચીપુરમના પલ્લવો ઉપરના વિજયની યાદગીરી તરીકે આ મંદિરો બનાવ્યા હતા. પત્તદ્કલ એક યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરીટેજ સ્થળ છે.



3) દક્ષિણેશ્વર કાળી મંદિર (પૂર્વ) 

ઇસ ૧૮૫૫માં રાણી રાસમણી નિર્મિત કલકત્તા નજીક દક્ષિણેશ્વર સ્થિત કાળી માતાનું મંદિર હુગલી નદીના કાંઠે આવેલું છે. આ 'ભવતારિણી' માતાકે જે સંસારના ભવસાગરમાંથી જીવોને તારવે એવા કાળી માતાનું મંદિર છે.પ્રસિદ્ધ સ્વામી વિવેકાનંદના ગુરૂજી એવા શ્રી રામકૃષ્ણ પરમહંસનો આ મંદિર જોડે નાતો છે.

આ ખૂબ જ વિશાળ મંદિર સંકુલ છે કે જેમાં મુખ્ય મંદિર ઉપરાંત વિશાળ મધ્ય-ચોક, ચારે તરફ ઘણાં ઓરડા, શિવજીને સમર્પિત ૧૨ નાના મંદિરો, રાધા-કૃષ્ણ મંદિર, સ્નાન-ઘાટ અને રાણી રાસમણીને સમર્પિત દેરી પણ આવેલ છે.

રાણી રાસમણી મહીશ્ય જાતિના હતા અને જાણ બજારના જમીનદાર હતા. તેઓ પોતાની દાનવૃતિ અને કૃપાળુ સ્વભાવ માટે જાણીતા હતા. સન ૧૮૪૭માં તેઓ માતાના દર્શન માટે હિન્દુઓના પવિત્ર એવા કાશીની જાત્રા માટે તૈયારી કરી ચૂક્યા હતા. તેઓ ૨૪ હોડીઓમાં સામાન, સગાં-વ્હાલાં, સેવકો અને સાધનો સાથે જવા તૈયાર હતા. લોકવાયકા પ્રમાણે સફરની આગલી રાત્રે જ તેમને માતાએ સ્વપનમાં દર્શન દીધા અને માતાએ તેમને કીધું કે

"કાશી સુધી જવાની જરૂર નથી, અહીં જ ગંગાના કિનારે મારું સુંદર મંદિર બનાવ અને હું અહી જ બિરાજમાન થઈશ અને તારી ભક્તિ સ્વીકારીશ."
  આ સાંભળીને રાણી ખૂબ જ પ્રભાવિત થયા અને તેમણે તરત જ દક્ષિણેશ્વર ગામમાં ૨૫ એકરની જગ્યા લીધી. સન ૧૮૪૭થી ૧૮૫૫ સુધી ૯ વર્ષ સુધી કામ ચાલ્યું અને તે સમયના ૯,૦૦,૦૦૦ ના ખર્ચે મંદિર સંપન્ન થયું.  બંગાળની પરમ્પરાગત પધ્ધત પ્રમાણે 'નવ-રત્ન' અથવા તો નવ-શિખર વાસ્તુકળામાં બનાવાયેલ આ મંદિર ત્રણ માળ ઊંચું અને દક્ષિણ-મુખી છે. મુખ્ય મંદિર ૩૦ મીટર અથવા તો ૧૦૦ ફૂટ ઊંચું છે. શિવજીના ૧૨ નાના મંદિરો પૂર્વ-મુખી છે અને હુગલી નદીના ઘાટની બંને બાજુએ સ્થિત છે.  રાધા-કૃષ્ણ મંદિર મુખ્ય મંદિરની ઇશાન બાજુએ આવેલું છે. જ્યેષ્ઠ મહિનાની પૂનમ એટલેકે એ 'સ્નાન યાત્રા'ના પવિત્ર એવા ૩૧મી મે ૧૮૫૫ના દિવસે મંદિરમાં માતાની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી. પૂરા ૧ લાખ બ્રાહ્મણો દેશભરમાંથી પ્રાણપ્રતિષ્ઠા કરવા આવ્યા હતા.  રામકુમાર ચટ્ટોપાધ્યાય આ નવા શ્રી શ્રી જગદીશ્વરી મહાકાળી મંદિરના મુખ્ય પૂજારી નિમાયા. થોડાક જ વખતમાં તેમના નાના ભાઈ ગદાઈ કે ગદાધર પણ તેમની સાથે જોડાયા કે જે પાછળથી રામકૃષ્ણ પરમહંસ તરીકે ખ્યાતનામ થયા. મંદિરના ઉદઘાટનના વર્ષ બાદ જ રામકુમારનું અવસાન થતાં રામકૃષ્ણ અને તેમના પત્ની શારદા દેવીના હાથમાં સંચાલન સોંપવામાં આવ્યું.


સન ૧૮૫૬થી લઈને છેક ૧૮૮૬ સુધીના ૩૦ વર્ષોમાં રામકૃષ્ણજીના અથાગ પ્રયત્નો અને વિદ્વતાના લીધે જ આ મંદિર જાણીતું થયું અને દેશભરમાંથી લોકોને આકર્ષતું થયું.

મંદિરના શરૂ થયાના ૫ વર્ષ અને૯ મહિના બાદ જ રાણી રાસમણી ૧૮૬૧માં ગંભીર માંદગી બાદ અવસાન પામ્યા.

૪) રાણીની વાવ, પાટણ, ગુજરાત (પશ્ચિમ)
અમદાવાદથી આશરે ૧૪૦ કિમી ઇશાન દિશામાં સ્થિત અણહિલવાડ પાટણએ સોલંકી વંશની ગાદી (રાજધાની) હતી. સોલંકી વંશના રાજા ભીમદેવ પહેલાંની યાદમાં ૧૧મી સદીના અંત સમયમાં રાણી ઉદયમતી નિર્મિત અને ખૂબ સુંદર શિલ્પોથી અલંકૃત એવી રાણીની વાવ એ નિસંદેહ ગુજરાતનું આભૂષણ છે. આમ તો ગુજરાતના આ વિસ્તારમાં ઘણી બધી ઐતિહાસિક વાવ બાંધવામાં આવેલ છે પણ તેમાંથી કોઈ રાણીની વાવની તોલે ના આવે. આ વિશાળ વાવ સંકુલને ૨૦૧૪માં "યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરીટેજ"  સ્થળ તરીકેની માન્યતા મળી છે. આ સ્થળની ખાસિયત એ છે કે તેની પાછળ માત્ર રાજાની યાદમાં સ્મારક બનાવવાનો હેતુ નહોતો પણ મુખ્યત્વે રાજ્ય/સમાજ કલ્યાણનો ઉમદા ભાવ હતો. ગુજરાતના સૂકા પ્રદેશો અને ત્યાં પાણીની અછત કોઈ નવી વાત નથી. તેથી આ વાવ સ્મારક હોવા ઉપરાંત સ્થાનિક લોકો માટે પાણી સંગ્રહ કરતું સુંદર સ્થાપત્ય છે. આ આખી વાવ જમીનની સપાટીથી નીચે છે. ટીકીટ લઈને સંકુલમાં દાખલ થાઓ તો સુંદર અને જાળવવામાં આવતા બગીચાની વચ્ચેથી નીચે ઉતારવાના પગથિયા સાથેની તમને મોટી વાવ જોવા મળશે. અને અંદર ઘણાં બધાં 'માળ' છે, સામાન્ય રીતે આપણે માળ જમીનથી ઉપર બાંધેલા મકાનોમાં જોઈએ છીએ. જેમ જેમ અંદર ઉતરતા જાઓ તેમ તેમ વધુને વધુ બારીક અને અદભુત શિલ્પો તમને જોવા મળે.પથ્થરોમાં કંડારાયેલી ભારતીય સભ્યતાની ચીર-સ્મરણીય વાતો તમને મંત્ર-મુગ્ધ કરી દેશે.સૌથી વધુ તમને ભગવાન વિષ્ણુના દશાવતાર અને સ્ત્રીઓના ૧૬ શણગાર સાથે જોડાયેલા શિલ્પો જોવા મળશે. એક રાણી દ્વારા નિર્મિત હોવાથી ૧૬ શણગારના શિલ્પનું કારણ સમજાય છે. ભગવાન વિષ્ણુનું શેષ શૈયા પરનું પ્રચલિત સ્વરૂપ પણ તમને અહી કંડારેલું જોવા મળશે. તે ઉપરાંત અમુક નાગ-કન્યાઓના પણ સુંદર શિલ્પ છે.


લેખ ગમે તો બીજાઓ જોડે વહેંચજો!!!

Friday, April 6, 2018

અતુલિત બલ ધામા......

બાળ-માનસ સ્વાભાવિક રીતે તુલનાત્મક અને ગણનાત્મક હોય છે, ખરું કે નહિ? કોઈ વસ્તુનું માપ લઈને કે ગણતરી કરીને બહુ આનંદ આવતો હોય છે. અને શરૂઆત તો ગણતરી હજી આવડતી પણ ના હોય ત્યારથી થઇ જાય છે. દાખલા તરીકે ૨-૩ વર્ષના ભાઈઓ કે બહેનો મમ્મીએ શીરો બનાવ્યો હોય તો પહેલો હાથ ફેલાવીને કહેશે હું 'આટલો બધો' ખાઇશ. બીજો હજુ વધુ હાથ ફેલાવીને કે કહેશે હું 'આટલો બધો' (તારા કરતાં વધારે) ખાઇશ. પછી જયારે ગણતરી શીખી જાય ત્યારે એક કહેશે હું ચાર વાટકી શીરો ખાઇશ તો બીજો કહેશે હું પાંચ વાટકી ખાઇશ. આજ ઉદાહરણ લખોટીઓ કે ક્રિકેટમાં કોણે કેટલા રન કર્યા એના ઉપર કે બીજી ઘણી વાતો ઉપર આપી શકાય.  ભણવામાં પણ 'મેં ૨ પાના ભરીને નિબંધ લખ્યો' ને 'મેં ૩ પાના ભરીને નિબંધ લખ્યો' એમ સરખામણી ને ગણતરી થતી હોય છે...



બાલ્યકાળમાં બધી જ વસ્તુઓમાં અને બધી જ વાતમાં આવી ગણતરી કરવાની ટેવ મને પણ હતી. એટલે જયારે મારી માએ મને હનુમાન ચાલીસા મોઢે કરાવ્યા ત્યારે એમાંની એક કડી હતી,

                             रामदूत अतुलित बल धामा । अंजनि पुत्र पवन सुत नामा ॥

એમાંય પાછો એજ સવાલ....

 હવે આ 'અતુલિત' એટલે કેટલું ? 

માપ કેવી રીતે કાઢવું એની બાળ-સહજ ઉત્સુકતા હતી. મમ્મીને ત્યારે પૂછ્યું તો હતું પણ તે વખતે મમ્મીએ શું જવાબ આપ્યો હતો તેનું સ્મરણ નથી. પણ કોઈ મનમાં બેસી જાય એવો જડબેસલાક જવાબ મળ્યો ના હતો, એટલું પાક્કું. નહિ તો યાદ જ હોત. હશે, કઈ દરેક બાળકને એના દરેક સવાલનો જવાબ થોડી મળે છે! વાત ઉંમર સાથે વિસરાઈ ગઈ. થોડા જ દિવસ પહેલા પસાર થઇ ગયેલી હનુમાન જયંતીના દિવસે અમદાવાદ મેમનગર ગુરુકુળના પુરાણી શ્રી હરિસ્વરૂપદાસજી મહારાજના મુખે જયારે ઊંડાણથી હનુમાનજીના બળનું વર્ણન સાંભળ્યું ત્યારે આ બાળપણનો આ સવાલ તાજો થઇ ગયો અને એના કરતાય વધારે, ભલેને ૨૫ વર્ષે જવાબ મળ્યો પણ મળ્યો તો ખરો ને ! આ વાતનો આનંદ આનંદ થઇ ગયો. અને આ સવાલ/જવાબ અને આનંદ બીજા સાથે વહેંચવા માટે જ આ લેખ લખ્યો.

તો સવાલ છે હનુમાનજી નું બળ કેટલું....? પહેલા કૈક તુક્કા લગાવો, જુઓ તો ખરા આપણી કલ્પના શક્તિના ઘોડા કેટલા દોડે છે પછી નીચે વર્ણન વાંચો....

જ્ઞાનની અખૂટ ખાણ એવા હરિસ્વરૂપદાસજી મહારાજ કહે છે, આમ તો 'અતુલિત'નો અર્થ છે જેને તોલી કે માપી ના શકાય એવું કે જેનો આંકડો પાડી ના શકાય. પણ છતાંય એમ કહેવાય છે કે

  • ૧૦૦૦ અશ્વોમાં જેટલું બળ હોય એટલું એક મદ-ઝરતાં જંગલમાં મુક્ત વિહરતા હાથીમાં હોય. 
  •  આવા ૧૦,૦૦૦ હાથી ભેગા કરો એટલી તાકાત/બળ ઇન્દ્રના હાથી 'ઐરાવત' માં છે. 
  • આવા ૧,૦૦,૦૦૦ 'ઐરાવત' હાથી ભેગા કરો એટલું બળ એકલા ઇન્દ્રમાં છે.
  • આવા ૧૦,૦૦,૦૦૦ 'ઇન્દ્ર' ભેગા કરો એટલું બળ દધિચી ઋષિના કેડના હાડકામાંથી બનેલા એવા શસ્ત્ર 'વજ્ર'માં છે. 
  • આવા ૧,૦૦,૦૦,૦૦૦ 'વજ્ર' ભેગા કરો એટલું બળ હનુમાનજીની ટચલી આંગળીમાં છે......
  • બાકી હનુમાનજીની પૂરી તાકાતનું ગણિત તમે કરી લો......
હું હનુમાનજીનો 'ફેન' છું એમાં કોઈ નવી વાત નથી પણ ફેન હોવા સાથે સાથે મને નવા 'ફેન' બનાવવામાં વધુ રસ છે. એટલે જ એક ખૂબ સરસ વાત જે મારા એક મિત્રે મને કીધી હતી તે તમને કહું છું....



Don’t tell Hanuman how big your problems are,


Tell your problem how big your HANUMAN is!!

જય બજરંગબલી!

જયશ્રીરામ !



Saturday, January 13, 2018

ચંદ્રશેખર આઝાદ!

અમેરિકામાં રહીને બાળકને ગુજરાતી કક્કો શીખવાડતાં 'ઝ' સુધી પહોચ્યો. આમ તો ઝ થી ઝભલું ને ઝ થી ઝાડ. એ તો શીખવ્યું પણ ઝ થી 'આઝાદ' તો આવનારી પેઢીને શીખવવું જ પડે. ભલે પછી તેઓ અહીં તેમના વતન અમેરિકામાં મોટા થાયને રહે. ભલેને હજી નાના રહ્યા, વાંચી ના શકે પણ એમને વાતો કહી તો શકાય અને કહેવી જ જોઈએ.

ચંદ્રશેખર આઝાદ માટે નાનપણથી જ માન હતું. એમના નાના-મોટા ઘણાં પ્રસંગો વાંચ્યા છે પણ અમુક સ્મૃતિ-પટ પર જડાઈ જાય. નીચેના પ્રસંગ એમાંના જ  છે.

'ગીતા અને પિસ્તોલ' 
દેશની મુક્તિ કાજે મલકાતે મુખડે શહાદત વહોરી લેનાર ચંદ્રશેખર આઝાદ પોતાની પાસે હંમેશા લાલ વસ્ત્રમાં બાંધેલી 'ગીતા' રાખતા. ગીતા જાણે તેમના જીવનનું એક અનિવાર્ય અંગ બની ગઈ હતી! 'ગીતા' તેમની પાસે ના હોય એવું ક્યારેય બન્યું નહોતું. એકવાર તેમનો જૂનો મિત્ર તેમને મળવા આવ્યો. તેણે આઝાદને કહ્યું, "આઝાદ, તને એક પ્રશ્ન પૂછું?"

'જરૂર પૂછ !"

"તું હંમેશા એક હાથમાં પિસ્તોલ રાખે છે અને બીજા હાથમાં ગીતા રાખે છે. આમ ગીતા અને પિસ્તોલ બંને સાથે રખાય ખરા?"

'કેમ ન રખાય?'

મિત્રે કહ્યું, " જો, ગીતા તો પ્રાણ-રક્ષક છે, જીવનને સાત્વિક બનાવવા ગીતા પોતાની પાસે રાખી તેનું પઠન કરવું જોઈએ એ વાત માનું છું. પણ આ પ્રાણ-રક્ષક ગીતાની સાથે પ્રાણ-ઘાતક પિસ્તોલ રાખી શકાય ખરી?"

આનો તરત જ જવાબ આપતાં પોતાના આ મુસ્લિમ મિત્રને કહ્યું, " 'ગીતા' અને 'પિસ્તોલ' એ બંનેને સાથે રાખવામાં કશો જ વાંધો નથી. તું આ વિશે જે માને છે તે ભૂલભરેલું છે. આ બંનેમાંથી એકેય પ્રાણ-ઘાતક નથી બલકે પ્રાણ-રક્ષક જ છે."

એ મિત્ર પૂરા ધ્યાનથી મૌન રહીને આઝાદને સાંભળી રહ્યો હતો કેમકે તેને આઝાદના બોલવામાં વચ્ચે બોલીને વિક્ષેપ પાડવાની ઈચ્છા નહોતી.

આઝાદે પોતાની વાત આગળ ચલાવતાં કહ્યું, :' મિત્ર, ગીતા તો મારો એક પ્રેરણાસ્ત્રોત છે, જે બતાવે છે કે આતતાયીઓને "નહીં" મારવા એ પાપ છે. અંગ્રેજો ભારત માટે આતતાયીઓ છે અને આતાતાયીઓના અત્યાચારોને સહન કરવા એ ગીતાના આદેશની અવહેલના કરવા સિવાય બીજું કશું ગણાય નહિ.

આતતાયીઓના સંહાર માટે તો ખુદ ભગવાન પણ અવતાર લેતા હોય છે! વળી આ સાથે તું એક બીજી વાત પણ સાંભળી લે! ગીતા કર્મનો સંદેશ આપે છે અને પિસ્તોલથી હું ગીતાએ બતાવેલ મારું કર્મ આચરું છું. આમ પિસ્તોલ હું આતતાયીઓના સંહાર માટે રાખું છું, તેમાં ગીતાની કોઈ અવહેલના થતી નથી.'


આઝાદની આ વાત સાંભળી પેલો મુસ્લિમ મિત્ર આઝાદનો સદાનો સાથીદાર બની ગયો અને એ ઉપરાંત 'ગીતા'નો ભકત પણ!



અહેસાનનો બદલો 



ક્રાંતિકારી ચંદ્રશેખર 'આઝાદ' ફરારીનું જીવન ગુજારી રહ્યા હતા. સરકારે એમને પકડી લાવનારને પૂરા પાંચ હજાર રૂપિયાનું ઇનામ આપવાની જાહેરાત કરી હતી.

એક તોફાની રાતે 'આઝાદ' લાચારીથી કોઈ એક વિધવાને તેના ત્યાં આશ્રય આપવા માટે વિનવી રહ્યા હતા. વિધવાએ પ્રથમ તો તેમને કોઈ ડાકુ ધારી લીધા, પણ આઝાદે જયારે પોતાનો પરિચય આપ્યો ત્યારે વિધવા તેમને આશીર્વાદ આપવા લાગી.

તેણે ભૂખ્યા આઝાદને ભોજન કરાવ્યું.

આ દરમ્યાન આઝાદને જાણવા મળ્યું કે વિધવાને એક લાગ્નોન્મુખ યુવાન પુત્રી છે પણ દહેજના અભાવને કારણે તેનું લગ્ન થઇ શકતું નથી. આઝાદને એક ઉપાય સૂઝી આવ્યો.

તેમણે વિધવાને કહ્યું, " મા, તમે મને આશ્રય આપ્યો તે ઉપકાર હું ભૂલી નહિ શકું. આ ઉપકારનું ઋણ મારે ચૂકવવું જ પડે. હું એક એવો ઉપાય બતાવું છું કે જેનાથી તમારી પુત્રીની સમસ્યા હલ થશે અને તેના લગ્ન લેવાઈ શકશે."

પોતાની વાતને વધુ સ્પષ્ટ કરતાં આઝાદે કહ્યું, : ' મા, સરકારે મારી ધરપકડ માટે રૂપિયા પાંચ હજારના ઈનામની જાહેરાત કરી છે. તમે કાલે સવાર પડતાં જ મને પોલીસને હવાલે કરી દો. તમને ઇનામની રકમ મળી જશે અને દીકરીના લગ્નની સમસ્યા હલ થઇ જશે.'

આ સાંભળીને વિધવા રડી પડી. તે બોલી : 'બેટા, પાંચ હજાર તો શું, પાંચ લાખ આપે તોય તને પોલીસને હવાલે કરીશ નહિ.'

સવારે જાગીને વિધવાએ જોયું તો 'આઝાદ'નો ખાટલો ખાલી હતો પણ હા, ખાટલા પર રૂપિયાનો એક ઢગલો પડ્યો હતો. અને સાથે એક ચિઠ્ઠી!

કાગળમાં લખ્યું હતું, 'મા, મારી બહેનને આ પાંચ હજાર રૂપિયાથી સુંદર લગ્નજીવન પ્રાપ્ત થઇ શકશે. શું એક ભાઈ તેની બહેન માટે આટલું ના કરી શકે?'

નમન છે એ માને જેણે પોતાની કૂખે-જણેલી દીકરીના સુખી-સંસાર કરતાં પારકા દીકરાનો જીવ ક્યાંય ઉંચો ગણ્યો અને નમન છે એ 'આઝાદ'ને કે જેના વિચારો આવતી કઈ કેટલીય પેઢીઓને પોત-પોતાના દેશને આબાદ અને 'આઝાદ' રાખવા માટે પ્રેરણા આપતાં રહેશે.

જય હિન્દ.
દેશ-દાઝ.

Tuesday, December 26, 2017

પ્રેરક પ્રસંગ

આમ તો આ લેખ/ટૂચકો ગયા વર્ષે મૂકવો જોઈતો હતો પણ મોડો તો મોડો, જાણવા જેવો ખરો.

સને ૧૯૬૬માં લખનૌમાં કે. કે. કોલેજમાં રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ(RSS - Rashtriya Swayamsevak Sangh)ની ગ્રીષ્મ-પ્રશિક્ષણ શિબિરનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. સમગ્ર ઉત્તરપ્રદેશમાંથી હજ્જારો સ્વયંસેવકો તેમાં ભાગ લેવા આવ્યા હતા.

સામૂહિક સ્નાનાગારમાં કેટલાક સ્વયંસેવકો પોતાના કપડાં ધોઈ રહ્યા હતા ત્યારે સંઘના ટોચના નેતા પણ કપડાં ધોવા આવી પહોચ્યાં. જેવા પોતાના ધોતિયાને પાણીમાં પલાળી સાબુ ઘસવા લાગ્યા એટલે એક સ્વયંસેવક એમની પાસે પહોંચી ગયો. નેતાને વિનંતી કરતાં એ બોલ્યો : અમે હાજર હોઈએ ત્યારે આપના વસ્ત્રો આપ સ્વયં ધુઓ તો અમને બહુ જ દુઃખ થાય. લાવો આપના વસ્ત્રો હું ધોઈ આપું. આપની સેવા કરવાની મને તક આપો.

ધોતિયા પર સાબુ લગાવવાની ક્રિયા ચાલુ રાખી સ્મિત કરતાં નેતા બોલ્યા : " ભાઈ, વસ્ત્ર પર લાગેલો મેલ તો હરકોઈ માણસ માત્ર પાંચ જ મિનિટમાં ધોઈ નાખશે. પરંતુ રાષ્ટ્રનો મેલ ધોવાની હિંમત બધામાં નથી હોતી, કારણકે રાષ્ટ્ર પર લાગેલો મેલ ધોવા માટે તો જીવનભર ખૂંપી જવું પડે છે. મને આશા છે કે એ હિંમત અને ધૈર્ય તમારામાં છે."

આ વાત યુવાન હૈયે સોંસરવી ઊતરી ગઈ. એ સ્વયંસેવકે તેમજ એની સાથે વસ્ત્રો ધોઈ રહેલા એના મિત્રોએ એ પળે જ સામાજિક અને સાંસારિક બધી પ્રવૃતિઓ છોડી દઈ સંઘના આજીવન સક્રિય સભ્ય બની જઈ પોતાની જાતને સેવાકાર્યમાં ખર્ચી નાખવાનો દ્રઢ નિર્ધાર કર્યો.

 રાષ્ટ્ર પરનો મેલ ધોવાનો આદેશ આપનાર એ નેતા હતા પંડિત શ્રી દીનદયાળ ઉપાધ્યાય.

સંઘને ચરણે જીવન ન્યોછાવર કરી દેનાર કાર્યકર્તા હતા જ્ઞાનેન્દ્ર, 'અજ્ઞાન'.


Saturday, November 18, 2017

પરમવીર ચક્રધારી મેજર સોમનાથ શર્મા

આ લેખ ઈન્ટરનેટ પર મૂકવાની પ્રેરણા મિત્ર શ્રી શૈલેશભાઈ પાંડેના પ્રોત્સાહનને આભારી છે. તેમની હરહમેંશની ઉક્તિ "बस इतना याद रहे, एक साथी और भी था" મન-મસ્તિષ્કમાં એવી તે આલેખાઈ ગઈ છે કે હવે તો કૈંક રાષ્ટ્રભક્તિને લાગતું એવું જે આપણી ગુજરાતી ભાષામાં ઈન્ટરનેટ પર ના ઉપલબ્ધ હોય એવું લખે જ છૂટકો...

શ્રી રવીન્દ્ર અંધારિયા લિખિત જનકલ્યાણ વર્ષ ૬૬, અંક ૧(એપ્રિલ ૨૦૧૬) માંથી સાભાર....


સૂરજે ડૂબતાં પહેલાં આકાશમાં કેસરનો છંટકાવ કરી દીધો હતો. મંદ મંદ પવન વહેતો હતો. મેજર શર્માએ આજની સાંજ મેજર તિવારીના નામ કરી દીધી હતી. મેજર કે. કે. તિવારી તેમના જીગરી દોસ્ત હતા. બંનેની પ્રથમ મુલાકાત બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમ્યાન બર્મામાં રણમોરચે થયેલી. મેજર સોમનાથ હજુ તાજા તાજા જ લશ્કરમાં જોડાયા હતા. ૨૨ જાન્યુઆરી ૧૯૪૨માં તેઓ ૪ કુમાઉ રેજીમેન્ટમાં કમિશન્ડ ઓફિસર તરીકે જોડાયા હતા.તેમના સૈનિક જીવનની શરૂઆત બીજા વિશ્વયુદ્ધથી થયેલી. માત્ર ૧૯ વર્ષની ઉંમરે (જન્મ કાંગડા, પંજાબ - ૩૧ જાન્યુઆરી ૧૯૨૩) તેઓ લશ્કરમાં જોડાયા. તેમના પિતા મેજર અમરનાથ શર્મા લશ્કરમાં ડોકટર હતા અને આર્મી મેડીકલ સર્વિસના ડાયરેક્ટર જનરલના પદેથી નિવૃત થયા હતા. બાળક સોમનાથ શાળા કક્ષાએ રમત-ગમત તથા સ્પર્ધાત્મક ખેલોમાં આગળ પડતાં વિદ્યાર્થી હતા. એટલું જ નહિ, મિલનસાર સ્વભાવને કારણે મિત્રવર્તુળમાં પણ લોકપ્રિય હતા. આજે તેઓ દિલ્હી સ્થિત મિત્ર મેજર તિવારીને ત્યાં હતા. પ્રારંભિક પરિચય તરત જ મિત્રતામાં પરિણમ્યો હતો. બંને વતનપરસ્ત હતા, નેક અને બહાદુર સૈનિક હતા, યુદ્ધ કુશળ સેનાપતિ હતા. મેજર તિવારી સાથેની આ દોસ્તી પારિવારિક સબંધમાં તબ્દીલ થઇ હતી. મેજર સોમનાથની નાની બહેન ડો. કમલાના લગ્ન મેજર તિવારી સાથે થયેલા. આજ બંને મિત્રો વાતે વળગ્યા હતા. સમય સર... સર.... સરી રહ્યો હતો. ઘડિયાળ ટક....ટક....કરી રહી હતી ત્યાં જ મેજર શર્માના નામે ઓર્ડર આવ્યો - તાત્કાલિક બડગામ (કસ્શ્મીરની ઉત્તર -પશ્ચિમી સરહદ પરનું વ્યૂહાત્મક દ્રષ્ટિએ અગત્યનું ગામ) મોરચે હાજર થાવ. ઓર્ડર મળતાં જ મેજર સોમનાથ શર્મા સટાક દઈને ઉભા થઇ ગયા..... વાતાવરણમાંથી જાણે પડઘો પડ્યો.

રજા ત્યારે દિલબર..... અમારી વાત થઇ પૂરી, અમારી વાત થઇ પૂરી.... ને જાણે રાત થઇ પૂરી....

મેજર તિવારી ઉભા થઈને મેજર શર્માનો જમણો હાથ પકડી બોલ્યા, 'આ સંજોગોમાં તારે.....ડાબા હાથમાં પ્લાસ્ટર છે (હોકી રમતાં રમતાં તેમનો ડાબો હાથ ભાંગી ગાયો હતો ને તે પ્લાસ્ટરમાં હતો.) એ કેમ ભૂલે છે. આ સ્થિતિમાં તું મોરચો કેવી રીતે સંભાળીશ?

મેજર શર્માને એજ ક્ષણે તેના મામા લેફ્ટનંટ કિશોરદત્ત વાસુદેવ ૪/૧૯ હૈદ્રાબાદી બટાલિયનનો પત્ર યાદ આવી ગાયો. - પૂજ્ય પિતાજી.... માતાજી, હું મારી જવાબદારી નિષ્ઠા પૂર્વક નિભાવી રહ્યો છું. અહીં મૃત્યુનો અલબત્ત ડર લાગે છે, પરંતુ ભગવાન કૃષ્ણના વચન, 'આત્મા અમર છે' યાદ આવતા જ ડર જતો રહે છે. આ શરીર નાશ પામે તેનાથી શું ફરક પડવાનો છે? આવું લખીને હું આપને ભયભીત કરવા માંગતો નથી, બલકે આપને  વિશ્વાસ દેવા માંગું છું કે હું આ મોરચે મરીશ તો એક બહાદુર સિપાહીની જેમ મરીશ. મરતી વખતે મેં જાણ ગુમાવ્યો તેનું મને લગીરે દુઃખ નહિ હોય. પ્રભુ આપ સૌ પર તેમની અસીમ કૃપા વરસાવ્યા કરે...'
આ મામા તેમની બટાલિયનમાં મિકેનીકલ ટ્રાન્સપોર્ટ ઓફિસર હતા. અને તેમના વિષે એવી નોંધ છે કે તેઓ મલાયામાં જાપાનીઓ વિરુદ્ધ લડતા હતા. અને ગુમ થયા છે અથવા સંભવતઃ શહીદ થઇ ગયા છે. તેમની પ્રેરણાથી જ તેમણે ફૌજી જિંદગી સ્વીકારી હતી. તેથી જ તે જુસ્સાથી બોલ્યા, " દોસ્ત તિવારીજી ! આ હાથની ફિકર નથી કે નથી ફિકર આ શરીરની..... ફિકર છે તો માદરેવતનની.... તેની આણ, બાન અને શાનની.... બુલાવા આયા હૈ બસ.... ભગવાનની મરજી હશે તો ફરી મળીશું....અલવિદા દોસ્ત.. આટલું બોલી તે ઘર તરફ જવા પાછા ફર્યા ત્યાં મેજર તિવારીએ તેમને અટકાવતાં કહ્યું, "દોસ્ત ! હું પણ એક ફૌજી છું, તારી દેશદાઝને નમન કરું છું. પણ જતાં જતાં મારી એક ઈચ્છાને માન આપીશ?"

'કેમ નહિ? જરૂર....... જરૂર......'  મેજર શર્મા એ હા ભણી.

 'તો દોસ્ત! આપણી દોસ્તીની એક યાદ રૂપે તને જે ગમે તે લઇ શકે છે.'  મેજર તિવારીએ લાગણીસભર આવાજમાં કહ્યું. આમેય ફૌજી જ સમજી શકે કે યુદ્ધનો મોરચો એટલે મોતનો પર્યાય. ત્યાં ગયેલા પરત આવે કે નાં પણ આવે....એ અંગે કશું કહી શકાય નહિ. એટલે આજ નો લ્હાવો લીજીએ રે....કાલ કોણે દીઠી. મેજર શર્માએ ઓરડામાં પડેલી ચીજ-વસ્તુઓ પર નજર ફેરવી.તેમણે જર્મન બનાવટની ઓટોમેટીક પિસ્તોલ ઉઠાવી. તિવારીજી ને ક્ષણ માટે તો ધ્રાસ્કો પડ્યો. તે તેમની બહુ ગમતી પિસ્તોલ હતી.તેમ છતાં તેમણે દોસ્તીની નિશાનીરૂપે પ્રેમપૂર્વક આપી દીધી. મેજર શર્માએ પણ જીવનપર્યંત જીગરી દોસ્તની આ નિશાનીને ગળે વળગાડી રાખેલ. આ વાતની સાક્ષી હતી બડગામના મોરચે શહાદતને વરેલા મેજર સોમનાથ શર્માનું શબ. મૃત્યુ પછી જયારે તેમનું શબ મળ્યું ત્યારે પણ એ પિસ્તોલનું ચામડાનું કવર તેમની છાતીએ વળગેલું હતું, પરંતુ તેમાંથી પિસ્તોલ ગાયબ થઇ ગઈ હતી. [સંભવતઃ પાકિસ્તાની પિશાચો લઇ ગયા હશે]

વાત એમ હતી કે અંગ્રેજોએ દેશ છોડતી વખતે ૩જી જૂને ૧૯૪૭ના દિવસે ભારત-પાકીસ્તાનના વિભાજનનો નિર્ણય જાહેર કર્યો. ત્યારે દેશમાં પાંચસોથી વધુ દેશી રજવાડા હતા. તે પૈકીના મોટા ભાગના એ ભારત સંઘમાં વિલીન થવાનું અને અમુકે પાકિસ્તાનમાં જોડાવાનું નક્કી કર્યું. એ સમયે કાશ્મીરે નેપાળ અને ભૂતાનની જેમ સ્વતંત્ર રહેવાનો નિર્ણય કર્યો. પરંતુ પાકિસ્તાનનો ડોળો તો કાશ્મીર પર હતો જ. તે તેને હડપ કરવાની મુરાદ ધરાવતું હતું. તેથી પ્રથમ તેણે અનાજ, તેલ, ઇંધણ તથા મીઠાનો પુરવઠો બંધ કર્યો. પરિણામે કાશ્મીર રાજ્યની પરેશાની વધી ગઈ. તેથી પાકિસ્તાન સાથેના તેના સબંધો વણસ્યા. એ દરમ્યાન પાકિસ્તાને ઉત્તર પશ્ચિમી સરહદો પરથી ક્બીલીઓને સૈન્યની તાલીમ આપી, ભૂતપૂર્વ સૈનિકોની ભરતી કરી અને વર્તમાન સેનાના માર્ગદર્શન તેમ જ નેતૃત્વમાં ૨૦ ઓક્ટોબર ૧૯૪૭ના રોજ કાશ્મીર ઉપર ચારે તરફથી હુમલા શરૂ કર્યા. કબીલીઓ 'લૂંટો અને બળાત્કાર કરો' ની અસુર વૃતિથી પ્રેરાઈને શ્રીનગર પર હુમલો કરવા સડક માર્ગે આગળ વધ્યા. તેઓ પૂરતી તૈયારી સાથે અને યુદ્ધ સામગ્રી [દારૂગોળો, હથિયારો વગેરે ] લઈને  સજ્જ થઈને આવેલા. કાશ્મીરી સૈન્ય મુકાબલો ના કરી શક્યું. ડોમલ અને મુજ્જ્ફરબાદનું પતન થતાં રાજા હરિસિંહ ધ્રુજી ગયા. તેમણે ભારત પાસે મદદની માંગણી કરી તો સરદાર પટેલના શબ્દોમાં ભારતે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું, " તમે જમ્મુ કાશ્મીરના ભારતમાં વિલીનીકરણ અંગે સ્પષ્ટ નિર્ણય જણાવો એ પછી જ મદદ વિશે વિચારાય." આવા સંજોગોમાં મહારાજ હરીસિંહે ૨૬ ઓક્ટોબર ૧૯૪૭ના રોજ ભારતમાં જોડાવા અંગે દિલ્હી જાણ કરી અને દસ્તાવેજ પર હસ્તાક્ષર કર્યા અને હવાઈ માર્ગે તરત જ  કાશ્મીર સરહદે ભારતીય લશ્કર મોકલવાનો નિર્ણય થયો.૨૭મી ઓક્ટોબરે સવારે ૯:૩૦ કલાકે શ્રીનગર વિમાનમથકે ભારતીય લશ્કરની પહેલી ટુકડી ઉતરી ને લડાઈ શરૂ થઇ.


૩જી નવેમ્બરે કુમાઉ રેજીમેન્ટની ચોથી બટાલિયનના લગભગ સો સૈનિકોને લઈને મેજર શર્મા બડગામ પહોચ્યા. બડગામની દક્ષિણે એક ઊંચા ટેકરા પર તેમણે પાક્કી ચોકી બનાવી દીધી. આ મોરચો વ્યૂહાત્મક દ્રષ્ટિએ અગત્યનો હતો. ત્યાંથી શ્રીનગર માત્ર ૮ કિલોમીટર દૂર હતું. તેની નજીક જ વાયુસેનાનું મથક હતું. એટલે જો બડગામ પર દુશ્મનનો કબજો થઇ જાય તો વિમાનમથક અને શ્રીનગર ગુમાવવાનું જોખમ વધી જાય એ સ્વાભાવિક હતું. તેથી બડ્ગામનો મોરચો જાળવી રાખી દુશ્મનને અટકાવવો અતિ-આવશ્યક હતું. તેથી જ મેજર સોમનાથને આ મોરચો સોંપવામાં આવ્યો હતો. મેજર શર્મા એક બહાદુર અને અનુભવી સેનાપતિ તરીકે ખ્યાત થઇ ગયેલા. બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમ્યાન તેમને ૧૯ વર્ષની વયે જાપાનીઓ સામે લડવા માટે અરાકાન અને બર્માના મોરચે મોકલવામાં આવેલા. ત્યાં તેમણે ભીષણ લડાઈ લડેલી અને તે દરમ્યાન એક ઘાયલ સૈનિકને પોતાના ખભે નાખીને ગોળીઓની રમઝટ વચ્ચેથી હેમખેમ બહાર નીકળીને સૈનિકને બચાવી લીધો હતો. આ સાહસ અને બહાદુરી માટે તેમનું નામ 'મેન્શન એન્ડ ડીસ્પેચીઝ'માં નોંધવામાં આવેલું. મેજર સોમનાથ શર્માને બડગામનો મોરચો સંભાળ્યો ત્યારે તે ક્ષેત્રમાં દુશ્મનોની કોઈ હરકત-હાજરીના સંકેતો જોવા ના મળ્યા. હાં... કેટલાક સ્થાનિક કબાઈલીઓ ખાઈમાં લપાતા-છુપાતા હોય એવું તેમને લાગ્યું. પણ સ્થાનિક રહેવાસીઓ જાણે પોતાની સલામતી માટે ખાઈમાં ભરાતા હશે તેવું તેમણે માન્યું. તેમેણે પોતાના ઉપરી અધિકારી બ્રિગેડીયર એલ. પી. સેનને સબસલામતનો રીપોર્ટ કર્યો.

બરાબર એજ સમયે નાગરિક વેશમાં છુપાયેલા કબાઈલીઓ તથા પાકિસ્તાની સૈનિકોએ બડગામ છાવણી પર જોરદાર હુમલો કર્યો. કબાઈલીઓ, ભૂતપૂર્વ સૈનિકો તેમજ સેવારત સૈનિકોના લીધે પાકિસ્તાન પાસે સંખ્યા-બળ ઘણું વધારે હતું. આવા અચાનક જોરદાર હુમલાથી સૈનિકો ક્ષણભર માટે તો ડઘાઈ ગયા. શરૂઆતમાં આપણા ઘણાં સૈનિકો ટપા-ટપ મરવા લાગ્યા. સો સૈનિકોએ સાતસો સામે બાથ ભીડી હતી. મેજર શર્માએ ખુલ્લા મેદાનમાં મૃત્યુની ચિંતા-ફિકર છોડી આમ-તેમ દોડી-દોડીને બંકરોમાં ગોઠવાયેલા પોતાના સૈનિકોને હિંમત આપી અને ઈંટનો જવાબ પથ્થરથી દેવા આદેશ આપ્યો. ગોળીઓની રમઝટ બોલાઈ ગઈ, મોતની હોળી ખેલાણી, પરંતુ દુશ્મનની સંખ્યા વધુ હોવાથી આપણી ખુવારી વધતી જતી હતી. મેજર શર્માએ હેડક્વાટરને છેલ્લો સંદેશો મોકલ્યો. 'દુશ્મન અમારાથી માત્ર ૨૫ મીટર દૂર છે અને અમારી ઉપર બોમ-ગોળા અને ગોળીઓનો વરસાદ વરસી રહ્યો છે.' એટલે બ્રિગેડીયર સેનનો તરત જ સંદેશ મળ્યો કે પીછેહઠ કરો. પરતું મેજર શર્મા સુપેરે જાણતા હતા કે પીછેહઠનો અર્થ છે શ્રીનગર અને વિમાનમથક જતું કરવું. આવી હાર તેમને કે તેમના સાથીઓને મંજૂર ન હતી. તેથી તેમણે અંતિમ શ્વાસ સુધી લડી લેવાનો નિર્ણય કર્યો. અને સૌ કેસરિયા થઈને લડવા લાગ્યાં. ધમાસાણ યુદ્ધ ચાલ્યું. મેજર એક તૂટેલા હાથે પણ દોડાદોડી કરીને પોતાના સૈનિકોને માર્ગદર્શન આપતાં રહ્યા. કોઈ સૈનિક શહીદ થાય તો ક્યારેક પોતે લાઈટ મશીનગન સંભાળે તો ક્યારેક સૈનિકની બંદૂક માટે નવા મેગેઝીન લઈ આપે. એક હાથ તો પ્લાસ્ટરના લીધે નકામા જેવો હતો, તો પણ પ્લાસ્ટરની પરવાહ અને પીડાને ગણકાર્યા વગર તે દારૂગોળો ભરતા રહ્યા.... ભરતા રહ્યા.... એવામાં એક મોર્ટાર બોમ્બ બિલકુલ તેમની નજીક આવીને પડ્યો....ફૂટ્યો અને મેજરના શરીરના ફૂરચેફૂરચા ઊડી ગયા. છેલ્લા શ્વાસ સુધી તેમણે પોતાના સૈનિકોનો જુસ્સો અને મનોબળ વધારવાનું ચાલું રાખેલું તેથી તેમના સૈનિકો બમણાં જોશથી લડવા લાગ્યા. ગેઝેટમાં નોંધ છે કે યુધ્ધને અંતે બડગામ છાવણી પર પહોંચેલા અધિઅરિઓએ દુશ્મનની લાશોના ઢગલે-ઢગલા જોયેલા.


માત્ર પચીસ વર્ષની યુવાવયે અવિવાહિત મેજર શર્માએ શહાદત વહોરી લીધી. મરીને પણતેમણે કાશ્મીર અને ભારત માટે અત્યંત મહત્વનું શ્રીનગર અને વાયુસેના મથક બચાવી લીધા. બીજી પલટન ના આવી ત્યાં સુધી દુશ્મનોને રોકી રાખ્યા. તેમના દાંત ખાટા કરી નાખ્યા, માં ભારતીના લાલની અપ્રતિમ શક્તિનો જે પરચો વીર શિવાજી મહારાજે મુઘલોને આપ્યો હતો તેજ તેમણે પણ પાકિસ્તાનીઓને આપ્યો. મેજર શર્માનું સાહસ અને બહાદુરી ભારતીય સૈન્યના ઇતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે અંકિત છે. તેમની આ શહાદતને બિરદાવવા તેમને 'વિક્ટોરિયા ક્રોસ' એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. એ સમયે સૈન્યમાં શ્રેષ્ઠ કામગીરી બદલ અંગ્રેજ સરકાર આ ક્રોસ આપતી હતી. કારણકે દેશ હજી તો સ્વતંત્ર થયો જ હતો, સન્માનચક્રની પરંપરા હજી શરૂ થઇ નહોતી. ઈ.સ. ૧૯૫૦ની ૨૬ જાન્યુઆરીથી વીર-મહાવીર સૈનિકોને તેમની સેવા બદલ ભારતીય સન્માન ચક્રોની પરંપરા શરૂ થઇ. પરમવીર ચક્ર સાર્વભૌમ ભારત દેશનું સર્વોચ્ચ પદક છે અને તે સૌપ્રથમ મેજર સોમનાથ શર્માને એનાયત કરવામાં આવેલો.

ગેઝેટ ઓફ ઇન્ડિયા નોટીફીકેશન # ૨ પ્રેસ -૫૦માં છપાયેલ તેમને અપાયેલ અંજલિ અત્રે પ્રસ્તુત છે.

सोमनाथ शर्मा की बहादुरी ओर रक्षा योजनाने उनके सिपाहियों को इतना होंसला दिया की अपने नायक के शहीद हो जाने के बावजूद वे सब छः घंटो तक डटें रहे और दुश्मनों का सामना करते रहे | सोमनाथने युध्ध्भूमिमें हिम्मत और बहादुरी की वह मिसाल कायम की है जो प्रायः भारतीय सेना के इतिहास में दुर्लभ है | सोमनाथने प्राण त्यजने के बस कुछ पल पहले ही ये ललकार की थी :

दुश्मन हम से केवल पचास गज की दूरी पर है, हमारी गिनती बहुत कम रह गई है | पर हम एक इंच भी पीछे नहीं हटेंगे और आखिरी गोली और आखिरी सैनिक तक डटें रहेंगे |

૧૯૯૦ના દૂર-દર્શનના કાર્યક્રમોના જમાનામાં પિતાજીએ આખા કુટુંબને સાથે બેસાડીને ચેતન આનંદ નિર્મિત પરમવીર ચક્ર શ્રેણીમાં શહીદ મેજર સોમનાથ શર્માનો પહેલો એપિસોડ દેખાડ્યો હતો તે આજે પણ યાદ છે. આ શ્રેણી હવે ફરી જોઈએ તો આંખના ખૂણાં ભીના થાય છે. સદનસીબે ઈન્ટરનેટના યુગમાં આ એપિસોડ યુ-ટ્યુબ પર ઉપલબ્ધ છે જે આવતી પેઢીને દેખાડી  શકાય


Tuesday, September 19, 2017

The Foster Mother of the Human Race

It's been sometime since there has been a post in English on this blog. So here it is.....

Thanks to Stephen, founder of www.dairymoos.com for permissions to reproduce. His blog is very insightful source filled with informative articles on US Dairy industry. Below short post on his blog drew my attention because of one word : "Hindoo".

It is heartening to see that pioneers of the dairy industry in the USA, seven oceans apart, were well aware about the Hindu/Indian ways of life 125+ years ago. For the readers in India, W.D. Hoard referred below was an American politician, a newspaper editor, and the 16th Governor of the U.S. state of Wisconsin from 1889 to 1891. Not only Mr. Hoard was an informed human about world that was nearly not as connected as it is today. He was likely among the first few Americans who thought of cows as mothers before they become synonymous with primary meat source in the West.



**Taken from Hoards Dairyman**


125 years ago, W.D. Hoard, founder of one of the oldest and well known dairy magazines, penned a tribute to the dairy cow and recognized the dairy cow as being the foster mother of the human race when he wrote:


“The cow is the foster mother of the human race. From the time of the ancient Hindoo to this time have the thoughts of men turned to this kindly and beneficent creature as one of the chief sustaining forces of the human race”W.D. Hoard


As a dairyman, I think it would be appropriate to also recognize the contributions that these foster mothers have made to human society in this time when we are celebrating Mothers Day.

Saturday, September 2, 2017

અમદાવાદનું ગૌરવ, ડો. એચ.એલ.ત્રિવેદી.....

 કોઈ મને પૂછે કે ગુજરાતની કોઈ એવી વ્યક્તિનું નામ આપો જેમણે નોબેલ પારિતોષિક પામી શકાય તેવું કામ કર્યું હોય. તો હું તરત જ તેમને ડો. એચ.એલ.ત્રિવેદીનું નામ આપું. મેડિકલ સાયન્સ અને માનવ-સેવા એમ બન્ને ક્ષેત્રમાં તેમણે એવી અદભૂત કામગીરી કરી છે આ બે-બે ક્ષેત્રમાં તેમને નોબેલ મળી શકે.
આધુનિક ઋષિ કેવા હોય તે જોવું હોય તો ડો. એચ.એલ. ત્રિવેદીને મળવું પડે.


સાૈરાષ્ટ્રના ચરાવડા નામના ગામે જન્મેલા હરગોવિંદભાઈના પિતા લક્ષ્મીશંકર ત્રિવેદી શિક્ષક હતા. તેમનાં માતાનું નામ શારદાબહેન. હરગોવિંદભાઈ ભણવામાં ખૂબ તેજસ્વી. બધા વિષયોમાં મોટાભાગે 100માંથી 100 ગુણ આવે. અમદાવાદની બી.જે. મેડિકલમાં ભણ્યા. વિદેશ ભણવા જવાનું હતું તો તેમણે પ્રવેશ માટે જે જે યુનિવર્સિટીઓમાં પ્રવેશફોર્મ ભર્યાં હતાં તે દરેકને એચ એલ ત્રિવેદીએ એક પત્ર લખ્યો હતો કે જો તમે મને પ્રવેશ આપો તો તમારે મને એરફેર પણ આપવું પડશે, કારણ કે મારી પાસે અમેરિકા આવવાના પૈસા નથી. તેમની તેજસ્વી કારકિર્દી જોઈને એક યુનિવર્સિટીએ તેમને પ્રવેશ આપ્યો અને ટિકિટ પણ મોકલાવી. એચ એલ ત્રિવેદીએ અમેરિકામાં Cleveland Clinic, અભ્યાસ કર્યો. તેમણે નેફ્રોલોજીમાં અભ્યાસ કર્યો. એ પછી તેમણે કેનેડાના ઓરિઅન્ટોમાં આઠ વર્ષ પ્રેક્ટિસ કરી. નેફ્રેલોજિસ્ટ તરીકે તેમનું નામ સમગ્ર વિશ્વમાં જાણીતું થયું હતું. તેમની પ્રેક્ટિસ એટલી ધીખતી ચાલતી હતી કે કેનેડાના સૌથી વધુ ટેક્ષ ભરનારી વ્યક્તિઓમાં ડો. એચ એલ ત્રિવેદીનું નામ આવતું હતું. તેમની આવક જાણીને રોલ્સ રોયસ કંપનીના માણસો તેમના ઘરે ગયા અને કહ્યું કે તમે આટલું સરસ કમાઓ છો તો અમારી ગાડી ખરીદો. જો કે ત્રિવેદી સાહેબે ના પાડી.
માનવતા અને વતન પ્રેમથી દોરવાઈને ત્રિવેદી સાહેબે પ્રતિષ્ઠા, પૈસો, વિશાળ ઘર, ધીખતી પ્રેક્ટિસ છોડી અને આવ્યા અમદાવાદ. તેઓ પોતાના વતનના ગરીબ અને જરૃરિયાતમંદ દરદીઓ માટે પોતાની સજ્જતા વાપરવા માગતા હતા.
તેઓ અમદાવાદ આવ્યા. ગુજરાત સરકારમાં સંપર્ક કર્યો. કોઈ નવું અને મહાન કામ કરવું હોય તો મોટો ભોગ આપવો પડે છે. શરુઆતમાં તેમને ખાસ પ્રતિસાદ ન મળ્યો. અમદાવાદની સિવિલ હોસ્પિટલમાં કોઈ એક ખૂણામાં ઓછો વપરાતો રુમ અને વિભાગ તેમને ઓફિસ તરીકે આપવામાં આવ્યો. વિચાર તો કરો, વિશ્વખ્યાત નેફ્રોલોજિસ્ટ કે જે કેનેડા જેવા શહેરમાં મહેલ જેવું ઘર ધરાવતાે હતો, વર્ષે અબજો રુપિયા કમાતો હતો. તેને એક ખૂણો પકડાવી દેવામાં આવ્યો. જો કે ત્રિવેદી સાહેબ સમાજ સેવાનું વ્રત લઈને આવ્યા હતા. રવિન્દ્રનાથ ટાગોરના એક કાવ્યમાં પક્ષીની વાત આવે છે. એ પક્ષી કહે છે કે હું તો ગાઈશ જ. ત્રિવેદી સાહેબનો સંકલ્પ મજબૂત હતો.
ગુજરાત સરકારે કહ્યું કે અમે આપને જગ્યા આપીએ, હોસ્પિટલ તમે ઊભી કરો. ત્રિવેદી સાહેબે એ કરી બતાવ્યું. સમગ્ર ભારતમાં ન હોય તેવી 400 બેડની કિડની હોસ્પિટલ આજે અમદાવાદમાં છે. 125 ડોક્ટરો સાથે 600નો સ્ટાફ છે. આખા ભારતમાં નહીં, સમગ્ર વિશ્વમાં ન થતી હોય તેવી કિડનીની સારવાર અહીં થાય છે. દર વર્ષે કિડનીના 400 ટ્રાન્સપ્લાન્ટ થાય છે. કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટમાં ત્રિવેદી સાહેબના આ ઈન્સ્ટિટ્યૂટનો સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રથમ નંબર છે. 25-30 વર્ષમાં ડો. ત્રિવેદીના નેતૃત્વમાં 5000થી વધુ કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ (પ્રત્યારોપણ) થયાં છે જે પોતે એક વિશ્વ વિક્રમ છે. હવે તો અહીં લીવર ટ્રાન્સપ્લાન્ટ પણ થાય છે. બહાર લીવર ટ્રાન્સપ્લાન્ટનો ખર્ચ 45-50 લાખ રુપિયા થાય તે અહીં 12 લાખમાં થઈ જાય છે. જરુર પડે તો તેમાંય રાહત અપાય છે.
એચ એલ ત્રિવેદી સાહેબે પોતાના જીવનની પ્રત્યેક ક્ષણ દરદીઓના જીવનને સમર્પિત કરી છે. હજારો દરદીઓને તેમણે નવજીવન આપ્યું છે. જેમનું ગજવું ખાલી હોય અને હૃદય શ્રધ્ધાથી ભરેલું હોય તેવા ગરીબો અહીં આવે છે અને સાજા થઈને જાય છે. કેનેડા છોડીને અમદાવાદમાં આવ્યા ત્યારે ત્રિવેદી સાહેબ 56 વર્ષના હતા. આજે 86 પૂરાં કરી રહ્યા છે. ત્રણ દાયકાની એક એક મિનિટ તેમણે દરદી નારાયણને સમર્પિત કરી છે.
***
કિડનીના રોગમાં ડાયાલિસીસ અને ટ્રાન્સપ્લાન્ટ એ બે મહત્વની બાબતો છે. કોઈ બીજી વ્યક્તિની કિડની એક વ્યક્તિના શરીરમાં ટ્રાન્સપ્લાન્ટ કરાય એ પછી નવી પરિસ્થિતિ ઊભી થતી હોય છે. કિડનીને સાચવવા માટે શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઘટાડવી પડે છે. સાદી ભાષામાં કહીએ તો કિડનીને સાચવવા શરીરને ઢીલું અને નબળું પાડવું પડે. ડો. એચ એલ ત્રિવેદીએ આ સંદર્ભમાં જે ક્રાંતિકારી શોધ કરી છે તે તેમને મેડિસીન વિષયના નોબેલ પારિતોષિકના દાવેદાર બનાવે છે. તેમણે સ્ટેમ સેલ થિયરીની શોધ કરી છે. આ શોધ પ્રમાણે દાતાની કિડનીને લેબોરેટરીમાં મૂકવામાં આવે છે અને દરદીના શરીરને અનુરુપ તૈયાર કરીને પછી તેનું પ્રત્યારોપણ કરવામાં આવે છે. આ શોધને કારણે લાખો લોકોના જીવન બચ્યાં છે અને દવાઓનો અબજો રુપિયાનો બચાવ થઈ રહ્યો છે. (એવું કહેવાય છે કે અબજો ડોલરનું ટર્નઓવર ધરાવતી દવાઓની કંપનીઓને કારણે તેમને આ પારિતોષિક અપાતું નથી. બીજાં પણ કારણો હશે, પરંતુ આ પણ એક મહત્વનું કારણ ગણાય છે.)
નોબેલ મળે કે ના મળે તેનાથી ત્રિવેદી સાહેબની કામગીરીનું મૂલ્ય ઓછું થતું નથી. ત્રિવેદી સાહેબે માનવ પ્રત્યારોપણને લગતી એક યુનિવર્સિટી પણ ગુજરાત સરકાર પાસે શરુ કરાવી છે. આ એક વૈશ્વિક મહત્વની ઘટના છે. માનવ પ્રત્યારોપણને લગતી મેડિકલ સારવારના તજજ્ઞો તૈયાર થાય તે અત્યંત જરુરી છે. 2 વર્ષથી આ યુનિવર્સિટી કામ કરી રહી છે. નેફ્રો વિષયમાં નર્સીંગ સ્ટાફ મળતો નથી. અહીં એ કોર્સ પણ ચાલે છે. અત્યારે અમદાવાદના સિવિલ હોસ્પિટલના પરિસરમાં જ્યાં કિડની ઈન્સ્ટિટ્યૂટ આવેલી છે ત્યાં હવે યુનિવર્સિટી ચાલશે. ગુજરાત સરકારે કિડની હોસ્પિટલ માટે સિવિલ હોસ્પિટલની બાજુમાં જ 11 માળની ઈમારત તૈયાર કરી છે. કિડની ઈન્સ્ટિટ્યૂટ થોડા સમય પછી ત્યાં શિફ્ટ થશે.
***
ડો. એચ એલ ત્રિવેદી એટલે કરુણા. સંવેદના. માનવતા. પ્રેમ. તેમણે જે સેવા કાર્ય કર્યું છે તે અપૂર્વ અને ઐતિહાસિક છે. તેમના ધર્મપત્ની સુનિતાબહેન ખભેખભો મિલાવીને સતત તેમની સાથે રહ્યાં છે. એચ એલ ત્રિવેદીનાં માતાનું નામ શારદાબહેન હતું. સુનિતાબહેને પોતાના નામનું દાન કર્યુ અને શારદાને બદલે સુનિતા નામ રાખ્યું. ત્રિવેદી દંપતિને કોઈ સંતાન નથી અેમ તો કેમ કહેવાય ? દરદીરુપી કેટલાં બધાં સંતાનોને તેમણે સાચવ્યાં, ઉછેર્યાં, મોટા કર્યાં, નવું જીવન આપ્યું.
***
જાણીતા કવિ અને સર્જક માધવ રામાનુજ નિવૃત્ત થઈને ત્રિવેદી સાહેબ સાથે જોડાયા. જે સંવેદના કૃતિઓમાં હતી તે સંવેદના અમલમાં લઈ આવ્યા. તેમના વિશે એક અલાયદો લેખ કરવો પડે. માધવ રામાનુજ પણ કિડની ઈન્સ્ટિટ્યૂટનું એક મહત્વનું અંગ કહી શકાય. તેમણે ડો. ત્રિવેદીના જીવન ઉપર રાગ-વૈરાગ્ય નામનું નાટક લખ્યું. આ નાટક કિડનીઓના દરદીઓ દ્વારા પણ ભજવાયું છે.
***
ડો. ત્રિવેદીનો જન્મદિવસ કિડની દરદી કલ્યાણ દિવસ તરીકે ઉજવાય છે. ગુજરાતના ખ્યાતનામ કળાકારો જેવા કે શહાબુદ્દીન રાઠોડ, દયમંતિ બરડાઈ, ભીખુદાન ગઢવી, અભયસિંહ રાઠોડ, વિષ્ણુ પનારા, પ્રફુલ્લ દવે જેવા કળાકારો નિયમિત આ દિવસે ડાયરો યોજે છે. દરદીઓના કલ્યાણ માટે થતા આ ડાયરા માટે એક પણ કલાકાર એક પણ પૈસો લેતો નથી. ઓટો રીક્ષાના 20-25 રુપિયા પણ આ કળાકારો લેતા નથી. કળાકારોની આ સૌજન્યશીલતા અને સંવેદનાને પણ વંદન કરવા જોઈએ. મોરારી બાપુએ પણ કિડની હોસ્પિટલ માટે અમદાવાદમાં એક કથા કરી હતી. સારું કામ થતું હોય એટલે સૌને થાય કે અમે પણ યથાશક્તિ જોડે રહીએ. કશુંક કરીએ.
***
પોતાની 56 વર્ષની ઉંમરે કેનેડા છોડીને ભારત આવ્યા ત્યારે ત્રિવેદી સાહેબની છાતી 56ની હતી કે નહીં તેની ખબર નથી, પરંતુ હૃદય કરુણા અને માનવતાથી જરુર છલકાતું હશે. તેમની આંખમાં જે સ્વપ્ન હતું, હૃદયમાં જે સંકલ્પ હતો તે તેમણે સિદ્ધ કરી બતાવ્યો છે. ત્રિવેદી સાહેબે ગુજરાત કે ભારતનું ગૌરવ નથી, સમગ્ર માનવતાનું ગૌરવ છે. આપણને આખો ઈશ્વર જોવા મળતો નથી, પરંતુ તેના અંશો ત્રિવેદી સાહેબ જેવા ઋષિ પુરુષોમાં જોવા મળે છે.
જેમને બે-બે ક્ષેત્રમાં નોબેલ પારિતોષિક મળી શકે તેમ છે તેવા ડો. એચ.એલ.ત્રિવેદીનું જીવન-કાર્ય માનવતાને ઉજાળે તેવું અદ્દભૂત અને પ્રેરક છે.... જન્મદિવસે ડો. ત્રિવેદીને ખૂબ ખૂબ વંદન. ઈશ્વર તેમને નિરામય દીર્ઘાયુ આપે.

સ્ત્રીઓ દ્વારા નિર્મિત જાણીતા ભારતીય સ્થાપત્યો

જુદા જુદા ઐતિહાસિક કાળના સ્થાપત્યો ઠેર ઠેર આપણાં દેશમાં ચારે બાજુ ફેલાયેલા જોવા મળે છે. દેશનું ગમે તે રાજ્ય કે ગમે તે ખૂણો પકડો તમને કોઈક ભ...