Wednesday, January 9, 2019

હિન્દ કી ચાદર - ગુરૂ તેગ બહાદુર સિંહ જી - નવમા સીખ ગુરૂ



દુનિયામાં ગમે તે ઠેકાણે રહેતા હો પણ એક ગુજરાતી [અથવા મરાઠી]  તરીકે તમે 'સ્વાધ્યાય પરિવાર' નું નામ તો સાંભળ્યું જ હશે.૧૯૭૮માં સ્થપાયેલ અને માત્ર ૪૦ વર્ષ 'યુવાન' આ સંસ્થા સમાજોપયોગી માણસો તૈયાર કરે છે. આ પરિવારના  સ્થાપક અને પ્રણેતા એવા સ્વર્ગસ્થ પાંડુરંગ શાસ્ત્રીજી આઠવલે કે જેમને લોકો 'દાદા'ના માનસૂચક નામથી સંબોધે છે એમના મેં ઘણાં પ્રવચનો સાંભળ્યા છે. એમના પ્રવચનો સનાતન સંસ્કૃતિના મૂલ્યોનો ખજાનો છે. આ ખજાનામાંનું એક રત્ન છે 'કૃતજ્ઞતા'. દાદા કેટ કેટલીય વાર ઈશ્વર કે જેણે આપણને આ મહામૂલો માનવ દેહ આપ્યો અને જનમથી મરણ સુધી ચલાવે છે તેના માટે કૃતજ્ઞતા વ્યકત કરે છે અને આપણને પણ કૃતજ્ઞતાનો ગુણ કેળવવા ખૂબ પ્રેરણા આપે છે.

આજે હિંદુઓ અને તેમના માટે સીખોએ ભૂતકાળમાં આપેલા પરમ બલિદાનોના સંદર્ભમાં કૃતજ્ઞતાની વાત કરવી છે. આપણે સનાતાનીઓએ [હિંદુ/જૈન/પારસી/સીખ] સમાજ તરીકે એમને આપવું જોઈએ એટલું માન તો દૂર પણ આપણે તો એમની શહાદત અને ઉપકારોને ભૂલાવી બેઠા છીએ. આપણા ત્યાં આ 'ગાંધી જયંતી' ને 'ચિલ્ડ્રન ડે' જેવા દિવસો મોટે ઉપાડે ઉજવાય છે. નાના છોકરાઓને ટોપીઓ અને નહેરુ જેકેટ પહેવારીને પરેડ કરાવાય છે. આ ઉજવણીઓનો વિરોધ નથી પણ દરેકે એ હકીકત સ્વીકારવી રહી કે મહાત્મા ગાંધી હોય કે પંડિત જવાહરલાલ નહેરુ હોય, તેમણે દેશ કે ધર્મ માટે પરમ બલિદાન નહોતું આપ્યું.  દેશનું દુર્ભાગ્ય એ છે કે આપણાં ત્યાં પરમ બલિદાનીઓને બહુ સહજતાથી અને સરળતાથી ભૂલાવી દેવાય છે. આજે દેશના કોઈ પણ શહેરમાં કોઈ પણ કોલેજમાં આંખ મીંચીને કોઈ પણ વિદ્યાર્થીને પૂછો કે દેશમાં આજ દિન સુધી કેટલા સૈનિકોને મરણોપરાંત પરમવીર ચક્ર મળ્યા છે અને એમાંના માત્ર એકનું નામ આપો તો મોટે ભાગે વિદ્યાર્થીઓ માથું ખંજવાળતા જોવા મળશે. વાંક એમનોય નથી, આપણા શિક્ષણસ્તરનો છે. હાલના હિંદુ બહુમતી વાળી મોદી સાહેબની ભારત સરકારના શિક્ષણ મંત્રી પ્રકાશ  જાવડેકર વટથી કહે છે કે એમના ૪ વર્ષના કાર્યકાળ દરમ્યાન એકેય પુસ્તકનું પાનું બદલ્યું નથી. કોઈ એને જઈને કો કે ભાઈ એમાં બડાઈ હાંકવા જેવું કાઈ નથી, ઉલટાનું શરમજનક છે. અમને આશા હતી કે આ સરકાર મુઘલોના અત્યાચારની ગાથાઓના પ્રકરણો કાઢીને હિન્દુઓનો અને સીખોનો સંઘર્ષ અને સફળતાનો સકારાત્મક ઈતિહાસ રજૂ કરશે. પણ જવા દો, આ રાજનેતાઓ ના કરે તો કઈ નહિ આપણે નાગરિકો જાતે ટેકનોલોજીની મદદથી આપણો સાચો ઈતિહાસ લોકો સુધી લઇ જઈશું.

એના જ પ્રયાસ રૂપે આજે સીખોના નવમા ગુરૂ તેગ બહાદુર સિંહ જી અને તેમના જીવનની કહાણી લોકો સુધી લાવવા પ્રયત્ન કરું છું અને આશા રાખું છું કે જાણ્યા પછી લોકોના મનમાં તેમના માટે કૃતજ્ઞતાનો ભાવ પ્રગટ થશે.

ગુરૂ તેગ બહાદુર સિંહ (૧૬૨૧-૧૬૭૫)




બાળપણ :

સીખોના દસ પૈકીના છઠા ગુરૂ, ગુરૂ હરગોવિંદ અને બીબી નાનકીના ત્યાં અવતરેલ ગુરૂ તેગ બહાદુર તેમના છ સંતાનોમાં સૌથી નાના હતા અને તેમનું બાળપણનું નામ ત્યાગ મલ હતું. તેમનો જન્મ ૧ એપ્રિલ, ૧૬૨૧ના રોજ અમૃતસરમાં થયો હતો. બીબી વીરો, બાબા ગુરદીત્તા, સૂરજ મલ, અની રાય અને અટલ રાય તેમના ભાઈ-બહેનો હતા. અમૃતસર તે કાળમાં [અને આજેય ] સીખ સમૂદાયનું કેન્દ્ર સ્થાન હોવાથી તેમનો ઉછેર સીખ રીત-રસમથી થયો હતો. તેથી જ તેઓએ બાળપણમાં જ તીરંદાજી, ઘોડેસવારી, તલવારબાજીની તાલીમ અને ધાર્મિક શિક્ષણ બાબા બુદ્ધ અને બાબા ગુરદાસ પાસેથી લીધું હતી. ત્યારની પ્રથા પ્રમાણે જ તેમણે પણ વેદો, ઉપનિષદો અને પુરાણોનું અધ્યયન કર્યું. તેઓ ખૂબ લાંબા સમય સુધી એકાંતમાં બેસીને ચિંતન કરતાં.

માત્ર ૧૨ વર્ષની નાની ઉમરે ત્યારના રીવાજો પ્રમાણે તેમના લગ્ન ૩જી ફેબ્રુઆરી ૧૬૩૩માં  લાલ ચંદ અને બિશન કૌરની સુપુત્રી માતા ગુજરી સાથે થયા હતા. તેમણે આજ કાચી ઉંમરે ૧૬૩૪માં મુઘલો સાથે ચાલ્યા આવતાં યુદ્ધોમાં પિતા ગુરૂ હરગોવિંદ સાથે કરતારપુરના યુધ્ધમાં ભાગ લીધો હતો. તેમણે આ યુદ્ધમાં અદમ્ય સાહસ અને વીરતા દેખાડી જેના લીધે તેમના પિતા એ તેમને 'બહાદુર'ની ઉપાધિ આપી. પણ લોહીયાળ યુદ્ધ બાદ તેમણે હિંસા છોડી ત્યાગ અને તપસ્યાનો માર્ગ પકડયો. જયારે પિતા ગુરૂ હરગોવિંદે પાછલા વર્ષોમાં કીરતપુરમાં શેષ જીવન શાંતિથી ગાળવા સ્થળાંતર કર્યું ત્યારે તેઓ અને પત્ની (માતા ગુજરી) સાથે જ આવ્યા હતા. અહીં તેમણે ૯ વર્ષ પોતાના પિતા ગુરૂ હર ગોવિંદજી સાથે ગાળ્યા. ત્યાર બાદ ૧૬૪૦ની આસપાસ, ગુરૂ હરગોવિંદના અંત કાલ નજીક સમગ્ર પરિવાર પૈતૃક ગામ બકાલામાં આવી ગયા હતા. તેઓ અહી પણ ત્યાગ, ધ્યાન અને એકાંતમાં જીવન ગાળતા પણ સાથે સાથે પોતાની પારિવારિક જવાબદારીઓ નિભાવતા. કારણકે તેઓ એક ત્યાગી/તપસ્વી જેવું જીવન ગાળી રહ્યા હતા એટલે તેમના પિતાએ એટલેકે ગુરૂ હરગોવિંદજીએ તેમને પોતાના ઉત્તરાધિકારી નહોતા નીમ્યા પરંતુ ગુરૂ પદ તેમના પૌત્ર એટલે કે હરી રાયને સોંપ્યું હતું. હરી રાય તેમના મોટા ભાઈ, ભાઈ ગુરદીત્તાના પુત્ર હતા. ગુરૂ હરી રાયને ગુરૂ પદ ૧૪ વર્ષની કાચી ઉંમરે ૮ માર્ચ, ૧૬૪૪ના રોજ સોંપવામાં આવ્યું હતું. તેમણે ગુરૂ પદ આશરે ૧૭ વર્ષ સુધી સંભાળ્યું. ગુરૂ હરી રાય બાદ તેમના પુત્ર હર કિશનને માત્ર પાંચ વર્ષની નાની ઉંમરે ૭ ઓકટોબર ૧૬૬૧૧ના રોજ ગુરૂ નીમવામાં આવ્યા. તેઓનું શીતળાના લીધે ૮માં જન્મદિવસ પહેલા જ ઈ.સ ૧૬૬૪માં દિલ્હીમાં નિધન થયું. તેઓ દસ ગુરુઓ પૈકી સૌથી ટૂંકા ગાળા માટે (૨ વર્ષ, ૫ મહિના અને ૨૪ દિવસ) માટે સીખ સંપ્રદાયના ગુરૂ રહ્યા. તેમણે નાની ઉંમર અને નાદુરસ્ત તબિયત છતાં પોતાના અનુગામી તરીકે કોણ હોવું જોઈએ એ સવાલના ઉત્તરમાં "બાબા બકાલા" એમ જણાવ્યું હતું.

ગુરૂ-ગાદીની  સોંપણી :

આઠમાં ગુરૂ હાર કિશનના અણધાર્યા અને ઓચિંતા નિધન બાદ સીખોના ધાડેધાડાં નવા ગુરુની શોધમાં બકાલા પહોંચવા લાગ્યા. અહીં બકાલામાં એક સોઢી પરિવારના ૨૨ સભ્યો આગલાં ગુરુએ "બાબા બકાલા" એટલે કોણ એ સ્પષ્ટ ના જણાવેલ હોઈ તેનો ફાયદો ઉઠાવીને પોતાને ગુરૂ તરીકે ઓળખાવવાનું શરૂ કર્યું. સીખ સંગત (લોકો) આને લીધે નવા ગુરૂ કોણ એ સ્પષ્ટ ના હોવાથી ઘણી મૂંઝવણ અનુભવવા લાગ્યા. ત્યારે જ એક અદ્ભુત પ્રસંગ બન્યો.

બાબા મખન શાહ લબાના નામે એક ધનાઢ્ય સીખ વેપારી તેના ઘણાં સામાન ભરેલા જહાજો સાથે મધદરિયે તોફાનમાં ફસાયો હતો. એણે મનમાં સંકલ્પ કર્યો કે જો તે સુખરૂપ ઘરે પહોંચી જશે તો ગુરુના ચરણોમાં ૫૦૦ સોનાના સિક્કા ભેટ ધરશે. જયારે તે હેમખેમ પાછો આવી ગયો ત્યારે તેણે બાકીના સીખોની જેમ જ સાચા નવમા ગુરૂ કોણ અને કોના ચરણોમાં ભેટ મૂકવી તે અંગે દુવિધા અનુભવી. પોતાની વેપારી સમજણ પ્રમાણે તેણે સોઢી પરિવારના દરેક ૨૨ સભ્યો કે જે પોતાને ગુરૂ તરીકે ઓળખાવતા હતા તેમના ચરણોમાં ૨-૨ સિક્કા મૂક્યા. તેના આ સિક્કા અર્પણ કર્યા બાદ ત્યાંના એક સ્થાનિક બાળકે તેને કીધું કે બાજુની ગલીમાં એક સજ્જન સાધુ પુરુષ રહે છે. મખન શાહને થયું કે ચાલો એમના પણ દર્શન કરતાં જઈએ અને એમના ચરણોમાં પણ ભેટ મૂકતાં જઈએ. તે ગુરૂ તેગ બહાદુર ના ઘરે પધાર્યો ત્યારે ગુરુજી ધ્યાનમાં મગ્ન હતા. તેને જણાવવામાં આવ્યું કે તેગ બહાદુર  લોકોને બહુ મળતાં નથી.  તેણે ધીરજપૂર્વક તેમની ધ્યાન તપસ્યાના અંત સુધી રાહ જોઈ. ત્યારબાદ જયારે તેણે ૨ સોનાના બે સિક્કા ધર્યા ત્યારે ગુરૂ તેગ બહાદુર હસ્યા અને બોલ્યા, "મને તો એમ ધ્યાનમાં આવ્યું હતું કે તે ૫૦૦ સિક્કાઓનો સંકલ્પ કર્યો છે." આ સંભાળતા જ મખન શાહ ભાવવિભોર અને આનંદવિભોર થઇ ગયો. તે રીતસર છાપરે ચઢીને મોટે મોટેથી "ગુરૂ મળી ગયા, ગુરૂ મળી ગયા" ની જાહેરાત કરવા લાગ્યો. આ પ્રસંગની વાત પ્રસરી અને આમ ગુરૂ તેગ બહાદુરનો સીખોના  નવમા ગુરૂ તરીકે ઓગસ્ટ ૧૬૬૪માં અભિષેક થયો.

ભારત-ભ્રમણ/ પ્રવાસ :

ગુરૂ તેગ બહાદુરે હવે તપસ્યા અને એકાંત છોડીને સીખોના નેતૃત્વની જવાબદારી ઉપાડી લીધી અને ભારતભરમાં પ્રચાર અને પ્રસાર હેતુ પ્રવાસ ચાલુ કર્યા. તેમણે સીખોના જાણીતાં સ્થળો જેવા કે તરણ-તારણ, ખાદુર સાહિબ (અમૃતસર), ગોઈન્દવાલ સાહિબ (નોંધ ૧)  વગેરે સ્થળોની મુલાકાત લીધી. તેમણે આખાય પંજાબ (ભાગલા પહેલાનું જૂનું પંજાબ) નો પ્રવાસ કર્યો. તેઓએ કીરતપુર (નોંધ ૨) કે જે સીખ સમુદાયનું ખૂબ મહત્વનું પવિત્ર અને ધાર્મિક સ્થળ છે તેનો પ્રવાસ કર્યો. અહીં કીરતપુરમાં તેમને સોઢી કુટુંબની ઈર્ષ્યા અને અડચણોના લીધે નવા શહેરનો વિચાર સ્ફૂર્યો જે આગળ જતાં 'ચક નાનકી' શહેરની સ્થાપનામાં પરિણમ્યો.

હરિયાણાની યાત્રા બાદ જયારે ઔરંગઝેબ દિલ્હીમાં હાજર ન હતો તે દરમ્યાન તેમણે દિલ્હીની આજુબાજુના પ્રદેશોમાં લોકસંપર્ક ચાલુ રાખ્યો અને કુરુક્ષેત્ર, આગ્રા, ઇટાવા, પ્રયાગરાજ, મથુરા, વારાણસી,ગયા વગેરે સ્થળોએ પણ પ્રવાસ કર્યો. તેઓ જ્યાં જ્યાં ઉતારો રાખતાં ત્યાં ત્યાં આજે સીખ ગુરુદ્વારાઓ આવેલા છે. તેમણે જ્યાં જ્યાં ઉતારો કર્યો ત્યાં ત્યાં પાણી માટે સામુદાયિક કૂવાઓ તેમજ ગરીબ-ગુરબાં માટે સામુદાયિક લંઘર શરૂ કરાવ્યા. તેમના પ્રવાસોમાં તેમના પત્ની (માતા ગુજરી) અને માતા (માતા નાનકી) સાથે જ હોતાં હતા. તેઓ એપ્રિલ ૧૬૬૫માં રાજા દીપ ચંદના નિધનનો શોક પ્રગટ કરવા અને રાણી ચંપાને સાંત્વના આપવા હિમાચલ પ્રદેશમાં સ્થિત બિલાસપુર પહોંચ્યા. જયારે રાણીએ જાણ્યું કે ગુરૂ ધમતાનને (હાલના હરિયાણામાં) પોતાના નવા શહેર/કેન્દ્ર બનાવવા અંગે વિચારી રહ્યા છે ત્યારે તેમણે માતા નાનકીને વિનંતી કરીને કહ્યું કે ગુરૂને સમજાવે કે અહી બિલાસપુરમાં જ નવા શહેરની સ્થાપના કરે. ગુરુએ રાણીની મફત જમીન આપવાની રજૂઆતનો પ્રેમથી અસ્વીકાર કર્યો અને ૫૦૦ રૂપિયામાં બિલાસપુરની નજીક મહોવાલ ગામની ખંડેર પણ શાંત વિસ્તારમાં જમીન પસંદ કરી. અહીં તેમણે માતાના માનમાં "ચક નાનકી" નામના શહેરની સ્થાપના કરી જે આજે આનંદપુર સાહિબ તરીકે ઓળખાય છે. આનંદપુર સાહિબ આજે સીખોના અત્યંત મહત્વના ધાર્મિક સ્થળોમાનું એક છે.

ત્યાર બાદ તેમણે ભારતના પૂર્વ તરફના વિસ્તારો તરફ પ્રયાણ કર્યું અને પટનામાં અમુક સમય સુધી રોકાણ કર્યું.  માતા ગુજરી ગર્ભવતી હોવાથી તેઓ કુટુંબને પટનામાં ઉતારો આપીને (માતા ગુજરી અને માતા નાનકી) આગળનો પ્રવાસ એકલા ચાલુ રાખ્યો. તેમણે આસામથી લઈને ઢાકા સુધી પ્રથમ સીખ ગુરૂ ગુરૂ નાનકના ઉપદેશોનો ફેલાવો કર્યો. દેશના આ પૂર્વના પ્રદેશોમાં પહેલા ગુરૂ ગુરૂ નાનક બાદના  ગુરૂઓ પધાર્યા નહોતા. સ્થાનિક સીખ સંગત (લોકો)માં ગુરુના આગમનથી ખૂબજ આનંદોલ્લાસ અને ઉત્સવનું વાતાવરણ હતું. અહી જ પૂર્વના વિસ્તારોના પ્રવાસ દરમ્યાન તેમને ડીસેમ્બર ૧૬૬૬માં પુત્ર ગોવિંદ રાયના (નોંધ ૩)  જન્મ શુભ સમાચાર મળ્યા. અહી પૂર્વના વિસ્તારોમાં ગુરુએ ત્રણ વર્ષનો સમય ગાળ્યો અને વધુમાં વધુ લોકો સાથે સંપર્ક કર્યો. ૧૬૬૮માં બંગાળમાં પ્રવાસ દરમ્યાન ધુબ્રીમાં  (જે હાલમાં આસામમાં છે)(નોંધ ૪)  તેમણે ઔરંગઝેબની મદદથી અહોમ (આસામ) રાજ્ય પર વિશાળ સૈન્ય સાથે ચઢાઈ કરનાર આમેરના (જયપુર નજીક) રાજા રામ સિંહ અને અહોમના રાજા ચક્રધ્વજ વચ્ચે સંધિ કરાવી. ઈ.સ. ૧૬૬૯-૧૬૭૦માં ગુરુએ પાછા પંજાબ તરફનો પ્રવાસ આદર્યો અને રસ્તામાં ફરી પટનામાં રોકાણ કર્યું. અહી તેમણે દીકરા ગોવિંદ રાયને પહેલીવાર પ્રત્યક્ષ નિહાળ્યો કે જયારે તેઓ ચાર વર્ષના થઇ ચૂક્યા હતા. જરાક વિચારી જોઈએ તો ખ્યાલ આવે કે પારિવારિક સુખોનો સમાજ ઉત્થાન માટે આ કેટલો મહાન ત્યાગ. તેમનો છેલ્લો પ્રવાસ ૧૬૭૨ના અરસામાં કાશ્મીર અને North-West Frontier (ત્યારનું વઝીરીસ્તાન કહો કે પશ્તુનિસ્તાન કે જે હાલમાં પાકિસ્તાનનો હિસ્સો છે, નીચેનો નકશો જુઓ.) ના વિસ્તારોમાં હતો. ઔરંગઝેબના શાસનમાં આ વિસ્તારોમાં બિન-મુસલમાનો ( હિંદુઓ અને સીખો) પરનો અત્યાચાર ચરમસીમાએ હતો અને તેથીજ લોકોને ધૈર્ય, હિંમત અને સાંત્વના આપવા ગુરુએ આ પ્રવાસ કર્યો હતો.



નોંધ ૧ : સીખોના ત્રીજા ધર્મ ગુર અમર દાસે આ જગ્યા ગોઈન્દવાલમાં ૩૩ વર્ષનો સમય ગાળ્યો હતો અને ઈ.સ. ૧૫૫૨માં અહીં ગોઈન્દવાલ સાહિબ ગુરુદ્વારાની સ્થાપના કરી હતી.

નોંધ ૨ :  કીરતપુરમાં છઠા ધર્મગુરુ એટલે કે ગુરૂ તેગ બહાદુરના પિતાજી એ "કીરતપુર સાહિબ" ગુરુદ્વારા ૧૬૨૭માં બંધાવડાવ્યું હતું કારણકે આજ સ્થળે પહેલા ગુરૂ નાનકે પ્રવાસ કર્યાનો ઉલ્લેખ છે. આજ સ્થળે સાતમા (ગુરૂ હરી રાય) અને આઠમા (ગુરૂ હાર કિશન)નો જન્મ થયો હતો તેમ જ અહીં જ આ બંને ધર્મગુરુઓને ગુરૂ-ગાદી સોંપાઈ હતી. સીખ સમુદાયના લોકો આજે પણ પોતાના સ્વજનોના અસ્થિ પધરાવવા કીરતપુર જાય છે.

નોંધ ૩ : ગોવિંદ રાય આગળ જતાં સીખોના દસમા ગુરૂ થયા જે પવિત્ર ગ્રંથ "ગુરૂ ગ્રંથ સાહિબ" ને સદાય માટેના ગુરૂ તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યા તે પહેલાંના  છેલ્લા માનવીય ગુરૂ હતા.

નોંધ ૪ : ગુરૂ તેગ બહાદુરની સ્મૃતિમાં બનેલું શ્રી ગુરૂ તેગ બહાદુર સાહિબ ગુરુદ્વારા આજેય ધુબ્રીમાં હયાત છે.


ઔરંગઝેબને પડકાર : 

ગુરુના પ્રવાસો દરમ્યાન દેશમાં ક્રૂર અને ઘાતકી રાજા ઔરંગઝેબના શાસન હેઠળ પરિસ્થિતિ દિવસે દિવસે બગડી રહી હતી. અત્રે યાદ રહે કે ઔરંગઝેબ પોતાના પિતાને જેલમાં પૂરી અને બે ભાઈઓને મરાવી નાંખીને દિલ્હીની ગાદીએ બેઠો હતો. તે ખૂબજ ધર્માંધ અને ઝનૂની રાજા હતો. તે ભારતને કોઈ પણ પ્રકારે કાફિર-મુકત (હિંદુ, જૈન અને સીખો મુક્ત) કરવાના સપના જોતો હતો. તેને બીજા ધર્મો માટે રત્તીભર પણ માન કે વિવેક નહોતો. તેના જ આદેશથી હિન્દુઓના દરેક મુખ્ય તીર્થ સ્થાનો જેવા કે કાશી, મથુરા વગેરે જગ્યાના મુખ્ય મંદિરો ધ્વસ્ત કરવામાં આવ્યા હતા અને તેમની જગ્યાએ તેજ મંદિરોના કાટમાળમાંથી મસ્જીદો ચણવામાં આવી હતી. તેનું જીવંત ઉદાહરણ આજેય હયાત એવી જ્ઞાનવાપી મસ્જિદ કે જે કાશી વિશ્વનાથ મહાદેવ તોડીને બનાવવામાં આવ્યું હતું તેમાં જોઈ શકાય છે. નીચેનો ફોટો મંદિરના સ્તંભો ઉપર ચણવામાં આવેલ આ મસ્જિદના ગુમ્બજો સ્પષ્ટ બતાવે છે. [ ૧૬૬૯માં મંદિર તોડીને તેની ઉપર ચણવામાં આવેલી આ મસ્જિદ  ક્યારેક કાશી જાવ ત્યારે જોતા આવજો!]

મંદિરની મૂર્તિઓને તોડીને મસ્જિદોના પગથિયાંઓમાં દાટી દેવામાં આવતી કે જેથી કરીને મુસલમાન દરેક વખતે દાખલ થાય ત્યારે તેના ઉપર પગ મૂકીને જાય. આ ઉપરાંત ઔરંગઝેબે ઘણાંય જુલમી ફરમાન જારી કર્યા હતા. 

  • ૧૬૬૫માં તેણે દિવાળીમાં દીવાઓ પ્રગટાવવા ઉપર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો. 
  • ૧૬૬૮માં તેણે હિન્દુઓની જાત્રાઓ ઉપર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો. 
  • ૧૬૬૯માં બધાં જ ગવર્નરોને કાફીરોના [હિંદુઓના] બધાં જ ધાર્મિક સંસ્થાનો/શાળાઓ અને મંદિરો તોડી પાડવા હુકમ કર્યો હતો. 
  • ૧૬૭૧માં તેણે એવો હુકમ બહાર પાડ્યો હતો કે માત્ર મુસલમાનો જ અમુક મોકાની જગ્યાઓના માલિક હોઈ શકે અને ઘણાં લોકોની જમીનો પચાવી પાડવામાં આવી હતી.
  • તેણે બધાં જ વાઇસરોયને હિદુ ક્લાર્કો અને નોકરિયાતોને નોકરીમાંથી બરખાસ્ત કરવા આદેશ આપ્યો હતો.
  • ૧૬૭૪માં ગુજરાતમાં હિન્દુઓના ધાર્મિક સ્થળોની જમીનોનો તેણે કબ્જો લઇ લીધો હતો. 

આવા દમન અને ભયના ઓથાર હેઠળ જીવતાં હિન્દુઓની હાલત નબળી જાણી કાશ્મીરમાં ઈફ્તેખાર ખાને ઔરંગઝેબના આદેશથી કાશ્મીરના હિંદુ પંડિતોને ઇસ્લામનો સ્વીકાર અથવા મોત એમ બે વિકલ્પ આપ્યા. કાશ્મીરના પંડિતોની ગણતરી હિંદુ સમાજમાં સૌથી વિદ્વાન અને સન્માનનીય પંડિતોમાં થતી હતી. ઔરંગઝેબની ગણતરી એવી હતી કે જો એમને મજબૂર કરી શકાય તો હિંદુ સમાજનું મનોબળ તૂટી જશે અને પછી સમાજમાં મોટા પાયે ધર્મ-પરિવર્તન કરાવવું સહેલું થઇ જશે. આ કપરી પરિસ્થિતિમાં ૫૦૦ કાશ્મીરી પંડિતોનું પ્રતિનિધિ-મંડળ પંડિત રામ કૃપા દત્તની આગેવાનીમાં ગુરૂ તેગ બહાદુરને મળવા આવ્યું અને તેમની સામે ઉભી થયેલી વિકટ સમસ્યા અંગે વાત કરી. જયારે ગુરૂ અને અન્ય પંડિતો આ ગંભીર વિષય ઉપર ચર્ચા કરી રહ્યા હતા ત્યારે તેમના ૯ વર્ષના પુત્ર ગોવિંદ રાય કક્ષમાં આવ્યા. નાના હતા પણ છતાય કક્ષનું ઉદ્વિગ્ન અને હતાશ વાતાવરણ તેમણે અનુભવ્યું. તેમણે પિતાને કારણ પૂછ્યું. ગુરુએ ગોવિંદ રાયને કહ્યું,



" જો કોઈ સાધુ માણસ પોતાના જીવનું બલિદાન નહિ આપે તો આ ગરીબ બ્રાહ્મણો અસહિષ્ણુતાની આગમાં હોમાઈ જશે". તો ગોવિંદ રાયે તરત વળતો જવાબ આપ્યો, " પૂજ્ય પિતાજી, તમારા સિવાય કોણ આ કાર્ય કરવા સક્ષમ છે? ગુરૂ તેગ બહાદુર દીકરા ગોવિંદ રાયને ભેટી પડ્યા અને તેઓ હર્ષના આંસુ રોકી ના શક્યા. "મને માત્ર તારા ભવિષ્યની ચિંતા છે, કારણકે તું હજી નાનો છે" - ગુરુએ કીધું.
"મને પ્રભુના ભરોસે છોડી ડો અને તમે મુઘલોનો સામનો કરો" - નાનકડા ગોવિંદે જવાબ આપ્યો. 
[ધન્ય છે આ બાપ અને દીકરાની જોડીને]

ગુરુએ પંડિતોને કહ્યું કે જાઓ ઔરંગઝેબને કહી દે કે જો તે ગુરુનું ધર્મ પરિવર્તન કરાવવામાં સફળ થશે તો કાશ્મીરના પંડિતો પણ ધર્મ-પરિવર્તન સ્વીકારી લેશે. તેમણે પોતાના દીકરા ગોવિંદ રાયને અનુગામી જાહેર કરી, પરિવાર તેમજ લોકોને છેલ્લી વારનું મળીને દિલ્હી જવાની તૈયારી શરૂ કરી. તેઓ મખોવાલ છોડી આગળ વધ્યા અને રોપરમાં તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી. તેમની આનાકાની છતાં સાથે તેમના અનુયાયીઓ ભાઈ મતિ દસ, ભાઈ સતિ દસ અને ભાઈ દયાળ દાસ પણ જોડાયા હતા. તેમને બધાને સરહિન્દની જેલમાં ચાર મહિના સુધી કેદ રાખવામાં આવ્યા. ત્યાર બાદ નવેમ્બર ૧૬૭૫માં તેમણે દિલ્હી લઇ જવાયા.

ઔરંગઝેબે તેમને કહ્યું કે લોકો તમને "સચ્ચે પાદશાહ" (સાચો રાજા) તરીકે ઓળખે છે તો તમે તમારી પ્રભુ સાથેની નિકટતા કોઈ ચમત્કાર કરીને સાબિત કરો. ગુરુએ કહ્યું કે,

"ચમત્કારોતો માત્ર ગરીબ લોકોને છેતરવા માટે ઢોંગી બાવાઓ જ કરે. ભગવાનના સાચા ભકતને કોઈ ચમત્કારની જરૂર નથી. મારા માટે પ્રભુ એ એકમાત્ર ધર્મ છે. હું કોઈને ધર્મ બદલવા દબાણ કરતો નથી અને કોઈના દબાણને વશ થતો નથી." 

ઔરંગઝેબે ગુરૂને પાંજરામાં પૂરી દેવાનો હુકમ કર્યો  અને તેમનું મનોબળ તોડવા માટે તેમની આંખ સમક્ષ જ તેમના અનુયાયીઓને અત્યંત જ ઘાતકી રીતે મારી નાંખવાનો હુકમ કર્યો.


ભાઈ મતિ દાસની હત્યા : જીવતા કરવતથી કાપવામાં આવ્યા.














ભાઈ સતિ દાસની હત્યા : રૂ માં લપેટીને જીવતા સળગાવી દેવાયા.





















ભાઈ દયાળ દાસની હત્યા : જીવતા ઉકાળતાં પાણીના ઘડામાં નાખી દેવાયા.



આ લખતાં મારા આંગળા કાંપે છે. બીજાનો ધર્મ બચાવવા આવા પરમ બલિદાનીઓ દુનિયાભરમાં માત્ર અને માત્ર ભારતમાં જ  પેદા થયા છે એ આપણે હંમેશા યાદ રાખવું ઘટે.

આટલું જોયા પછીયે ગુરુએ ડર કે ગુસ્સો કે એવો કોઈ જ પ્રતિભાવ ના આપ્યો. તેમણે પોતાના મનની શાંતિ અને મુખ પરની સ્વસ્થતા જાળવી રાખી અને ધર્મ-પરિવર્તન નહિ સ્વીકારવાની વાત ઉપર અડીખમ રહ્યા. આખરે ઔરંગઝેબે તેમનો ધર્મ બદલાવી ના શકવાની નિષ્ફળતાથી અકળાઈને ૧૧ નવેમ્બર ૧૬૭૫ના રોજ તેમનું જાહેરમાં સર કલમ કરવાનો આદેશ આપ્યો. દિલ્હીના આજના જાણીતા ચાંદની-ચોક વિસ્તારમાં તેમનું ધડ એક ઝાટકે શરીરથી અલગ કરી દેવામાં આવ્યું. ઔરંગઝેબનો ખોફ એવો હતો કે ગુરુનું શરીર અને ધડ કોઈ અંતિમ ક્રિયા માટે ઉઠાવા આગળ ના વધ્યું. રાત્રે તોફાન અને અંધકારની આડમાં એક નીડર સીખ ભાઈ જૈતા સિંહે (કે જીવન સિંહ) ગુરુનું ધડ લીધું અને આનંદપુર સાહિબ સુધી લઇ આવ્યો. બીજો એક સીખ ભાઈ લખી શાહ ગુરુનું શરીર લઇ આવવામાં સફળ થયો પણ તેમનું જાહેરમાં અગ્નિ-સંસ્કાર કરવું અત્યંત જોખમી હોવાથી તેણે પોતાના ઘરે ગુરુનું પાર્થિવ શરીર રાખીને પોતાના જ ઘરને આગ ચાંપી દીધી. આ બાજુ ૧૬ નવેમ્બરે આનંદપુર સાહિબમાં ચંદનના લાકડાંઓની ચિતા ઉપર ગુરુના માત્ર ધડના નાનકડાં ગુરૂ ગોવિંદ રાયના હાથે અને માતા ગુજરીની હાજરીમાં અંતિમ સંસ્કાર કરવામાં આવ્યા.

સ્મૃતિ : 

  • દિલ્હીના ચાંદની ચોક વિસ્તારમાં સ્થિત ગુરુદ્વારા શીશ ગંજ સાહિબ એ જગ્યા છે જ્યાં ગુરુનું ધડ ઉતારીને તેમની હત્યા કરવામાં આવી હતી.
  • દિલ્હીમાં જ ગુરુદ્વારા રકાબ ગંજ સાહિબ એ જગ્યા છે જ્યાં ભાઈ લખી શાહે ગુરુના પાર્થિવ દેહનો પોતાનું ઘર સળગાવીને અંતિમ-સંસ્કાર કર્યા હતા. 
  • પંજાબમાં આજેય દર વર્ષે ૨૪ નવેમ્બર ગુરૂ તેગ બહાદુર શહીદી દિવસ તરીકે મનાવાય છે અને રાજ્યમાં જાહેર રજા હોય છે. 
  • ગુરુના લખેલા ૧૧૬ છંદોનો શ્રી ગુરૂ ગ્રંથ સાહિબમાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.
  • સીખ સમાજ તેમને હિન્દ કી ચાદર એટલે કે હિન્દુઓના રક્ષક તરીકે ઓળખે છે.  

આશા રાખું છું કે મારી કૃતજ્ઞતાની વાત અહી બંધ બેસે છે એમ આપ સૌ વાચકો સંમત થશો.

છેલ્લે,
આ નીચેનો વિડીયો સંક્ષિપ્તમાં ગુરુના જીવનનો અને કાર્યોનો ચિતાર આપે છે. મારા અને તમારા જેવા એક જાગૃત ભારતીયે સ્વ-મહેનતે ખૂબ સરસ વિડીયો બનાવ્યો છે, અચૂક જોજો અને ખાસ કરીને ઘરમાં યોગ્ય ઉમરના બાળકો હોય તો તેમને પણ બતાવજો.


Saturday, December 29, 2018

The Greatest last-stand battle of all times : The Battle of Saragarhi


આપણાં ત્યાં ઘણાંય હોલીવુડની ફિલ્મોના દીવાના હોય છે અને ખાસ કરીને Action ફિલ્મોના. અને કેમ ના હોય?  અંગ્રેજી Historical action ફિલ્મો જે અદભુત દિગ્દર્શન, ટેકનોલોજી અને સેટ્સ સાથે બનાવાય છે તે ખરેખર જોવાલાયક હોય છે. એક આ જ શ્રેણીની ફિલ્મ છે 300. તમે ના જોઈ હોય તો ચોક્કસ જોજો. તેમાં થર્મોપલાઈના લોહીયાળ યુધ્ધમાં ગ્રીક રાજા લીયોનાઈડસ અને માત્ર ૩૦૦ વીરોએ પર્શિયા (હાલનું ઈરાન)ના રાજા અને તેના અતિ-વિશાળ અને ખૂંખાર સૈન્ય સામે કેસરિયા થઈને દેશ-રક્ષામાં પ્રાણોની આહુતિ આપી હતી તેનું અદ્ભુત ચિત્રણ છે. મેં જયારે આ ચિત્ર આજથી દસેક વર્ષ પહેલાં જોયું ત્યારે યુધ્ધના સંદર્ભમાં પહેલી વાર અંગ્રેજી શબ્દ "Last-Stand" સાંભળ્યો. ત્યારે પહેલીવાર વિચાર સ્ફૂર્યો હતો કે આપણા દેશમાં તો કેટલીય લડાઈઓ અને મોટા યુદ્ધો થયા છે, તો આપણાં ત્યાંય આવી કોઈ અકલ્પનીય અને અવિશ્વસનીય એવી લડાઈ નહિ થઇ હોય કે જેની તુલના આ થર્મોપલાઈના યુદ્ધ સાથે થઇ શકે? અહી વિદેશમાં બેઠા બેઠા આપણા જૂના ઐતિહાસિક પુસ્તકો/લેખકો સુધી પહોચવું સુગમ ના હોવાથી વિચાર માત્ર વિચાર જ રહ્યો અને વધુ સંશોધન થઇ ના શક્યું. [આવા વખતે આપણી અમદાવાદની ગુજરાત યુનીવર્સીટીનું પુસ્તકાલય અને ૧૦ મીનીટમાં બાઈકની કિક મારીને ત્યાં સુધી પહોચવાની સુગમતાનો અભાવ બહુ સાલે છે ]

હમણાં થોડાક વર્ષો પહેલાં આ વોટ્સઅપના ફોરવર્ડોમાં પહેલીવાર "સારાગઢી" નું નામ અને ૨૧ શીખોની ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ એવી પ્રચંડ અને પરમ સાહસની અને અમરત્વની વાર્તા વાંચી ત્યારે પેલો જૂનો વિચાર તાજો થયો. હાલમાં તો આ કથા ઉપર એક -બે નહિ પૂરા ત્રણ હિન્દી ચલ-ચિત્રો  બની રહ્યા છે એટલે કદાચ તમને પણ આ વાર્તા અંગે થોડો ઘણો ખ્યાલ હશે. પણ આપણા બોલીવુડને સત્યને તોડી-મરોડીને કે મસાલાઓ ભભરાવીને પીરસવાની આદત છે એટલે મને આ વિષય પર પોસ્ટ લખવાનો વિચાર આવ્યો. બને એટલી ચકાસણી કર્યા પછી રજૂ કરું છું પણ ક્યાંક કઈ ભૂલ-ચૂક હોય તો ધ્યાન દોરવા વિનંતી. મૂળ વિષય વસ્તુ પર આવીએ એ પહેલા તમને આ ત્રણ હિન્દી ફિલ્મોના નામ આપી દઉં કે જેથી તમે પણ તમારી Must-see Movies ની યાદીમાં ઉમેરી શકો...

૧) Sons of Sardaar: The Battle of Saragarhi. [અજય દેવગણ મુખ્ય ભૂમિકામાં ]
૨) Battle of Saragarhi. [રણદીપ હૂડા મુખ્ય ભૂમિકામાં ]
૩) Kesari [અક્ષય કુમાર મુખ્ય ભૂમિકામાં ]


યુદ્ધની પૂર્વ-ભૂમિકા :

૧૯મી સદીનો પૂર્વાર્ધ એ બે વિસ્તરતા સામ્રાજ્યોનો કાળ હતો. એક બ્રિટીશ જાસૂસી અધિકારી આર્થર કોનોલીએ આ બે સામ્રાજ્યો વચ્ચેના ચડસા-ચડસી અને હરીફાઈના સમયને "The Great Game" એવું નામ આપ્યું હતું.  એક તરફ રશિયાના ઝાર (રાજા) એલેકઝાંડર પહેલા હેઠળ વિસ્તરતું રશિયન સામ્રાજ્ય અને બીજી તરફ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની હેઠળ વિસ્તરતું બ્રિટીશ સામ્રાજ્ય. જેમ જેમ રશિયાના ઝારનું આધિપત્ય મધ્ય એશિયામાં દક્ષિણ તરફ આગળ વધી રહ્યું હતું તેમ તેમ બ્રિટીશ સામ્રાજ્યના વહીવટકર્તાઓને પોતાના "Jewel of the Crown of British Empire" એટલે કે ભારત ઉપર રશિયાની નજર હોય એમ લાગવા માંડ્યું હતું. [ અહીં નીચે નકશામાં જુઓ. ] બીજી બાજુ રશિયાને બ્રિટીશ સામ્રાજ્ય મધ્ય એશિયા તરફ આગળ વધી રહ્યું હોય એમ લાગી રહ્યું હતું. ટૂંકમાં બે સામ્રાજ્યો વચ્ચે અવિશ્વાસ અને સતત યુધ્ધના ભયનું વાતાવરણ હતું.


ઇસ્ટ ઇન્ડિયા હેઠળના "કંપની રાજ"નું એમ માનવું હતું કે જાતે દિવસે રશિયા અફઘાનિસ્તાન સર કરીને તેનો ઉપયોગ કંપની રાજની સોનાની લગડી એવા ભારત ઉપર હુમલો કરવા એક તખ્ત તરીકે કરશે. આથી એક આગોતરો દાવ ખેલીને અફઘાનિસ્તાનમાં પોતાને આધીન એવી શુજા શાહની હેઠળની એક કઠપૂતળી સરકાર બેસાડવાના ઈરાદાથી બ્રિટીશરોએ ૧૮૩૮માં પહેલું એંગ્લો-અફઘાન યુદ્ધ આદર્યું. શુજા શાહની સરકાર લાંબુ ટકી નહિ અને કંપની રાજનો હેતુ સર્યો નહિ પણ પ્રયત્નો ચાલુ રહ્યા. આજ પ્રયત્નો હેઠળ ૧૮૭૮થી ૧૮૭૯ વચ્ચે બીજું એંગ્લો-અફઘાન યુદ્ધ થયું. અફઘાનો શેર અલી ખાનના નેતૃત્વ હેઠળ લડ્યા. આ યુધ્ધમાં બંને પક્ષે ઘણી ખાના-ખરાબી થઇ. લડાઈ તેમજ ત્યાર બાદની માંદગીના લીધે બ્રિટીશ પક્ષે ૧૦,૦૦૦ જેવા સૈનિકોના મોત થયા જયારે અફઘાનોના પક્ષે પાક્કો આંકડો મળતો નથી પણ માત્ર યુદ્ધ દરમ્યાન જ ૫૦૦૦ સૈનિકો શહીદ થયા. ત્યાર બાદની માંદગીના લીધે મરણ પામ્યા તે અલગ. આ યુદ્ધનો અંત ૨૬મી મે ૧૮૭૯ન દિવસે "ગન્દમકની સંધિ" થી [ગંદમક નામનું આ ગામ હાલમાં અફઘાનિસ્તાનમાં છે] આવ્યો જેમાં અફઘાનિસ્તાને કંપની રાજની માંગણી સ્વીકારી. મુખ્ય માંગણી અફઘાનિસ્તાનને રશિયન અને બ્રિટીશ રાજ્ય વચ્ચે  'બફર' રાજ્ય તરીકે વાપરવાની હતી  કે જેમાં કંપની રાજ તેમના વિદેશ/રાજદ્વારી સંબંધો ઉપર નજર રાખે અને બદલામાં અફઘાનિસ્તાન મોટે ભાગે પોતાની સ્વાયતત્તા જાળવી શકે. આ સંધિના અમુક વર્ષો બાદ ૧૮૯માં બ્રિટીશ કંપની રાજ્ય અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચે સીમા રેખા નક્કી કરવાના અને ભવિષ્યમાં ઘર્ષણ ટાળવાના ઈરાદાથી બ્રિટીશ રાજદૂત મોર્ટીમેર દુરંદ અને અફઘાની અમીર (રાજા ) અબ્દુલ રહમાન ખાન વચ્ચે કરાર થયો જે માત્ર એક જ પાનાનો હતો અને તે "દુરંદ સીમા રેખા કરાર" તરીકે જાણીતો છે. ૧૨ નવેમ્બર ૧૮૯૩ના કરાયેલ આ કરાર દ્વારા કંપની રાજ અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચેની ૨૪૩૦ કિલોમીટર (૧૫૧૦ માઈલ)ની સર્વે દ્વારા નક્કી કરાયેલી સીમા સરહદ સ્વીકારવામાં આવી હતી. [ખાસ નોંધ : આ જ દુરંદ સીમા આજે પણ અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાન વચ્ચે આંતર-રાષ્ટ્રીય સરહદ તરીકે વપરાય છે જેને અફઘાનિસ્તાન અધિકૃત રીતે સ્વીકારવા તૈયાર નથી ]

આ દુરંદ રેખા એવી રીતે નક્કી કરવામાં આવી હતી કે જેના લીધે પશ્તુન એટલે કે અફઘાનોના ગણાતા પ્રદેશ એવા "પશ્તુનીસ્તાન" અને બલોચ લોકોના ગણાતા એવા બલુચિસ્તાન બંનેના બે ભાગલા થઇ ગયા. બંને પ્રદેશો ત્યારના અફઘાનિસ્તાન અને કંપની રાજ હેઠળના બ્રિટીશ ભારતમાં એમ બે ભાગમાં વહેંચાઇ ગયા. [નીચેનો નકશો જુઓ]

 આ ભાગલાના લીધે સ્થાનિક અફઘાનોમાં ભારોભાર નારાજગી અને ગુસ્સો હતો. અફઘાની પઠાણોની  ગણના ખૂબ જ કાબેલ અને આક્રમક લડ્વૈયાઓમાં થાય છે. સૈયદુલ્લાહ નામના ફકીરની આગેવાની હેઠળ તેમણે બ્રિટીશ ચોકીઓને ઘેરા ઘાલીને લડવાનું ચાલુ કર્યું. આમાંનો મલકંદની છાવણીનો ઘેરો અને તેનું યુદ્ધ પ્રખ્યાત છે કારણકે જે સેનાપતિએ પાછળથી આવીને આ ઘેરો તોડીને બ્રિટીશ સૈનિકોને મદદ કરી હતી તે આગળ જઈને બ્રિટનના વડા-પ્રધાન બન્યા જેમનું નામ છે વિન્સ્ટન ચર્ચિલ.

આ જ અફઘાની પઠાણોના બ્રિટીશ વિરુદ્ધના યુદ્ધોમાનું એક યુદ્ધ તે સારાગઢીનું યુદ્ધ.

યુદ્ધ :

બ્રિટીશરોએ હાલના પાકિસ્તાનના અફઘાનિસ્તાનની સીમાને અડીને આવેલા પશ્ચિમી વિસ્તારોમાં મૂળભૂત શીખ રાજા રણજીત સિંહે (શેર-એ-પંજાબ તરીકે પ્રખ્યાત) બનાવડાવેલી એવી નાની નાની ચોકીઓની મરમ્મત કરાવીને ચોકીઓ સ્થાપી હતી કે જેના દ્વારા તેઓ આ અફઘાનોની ગતિવિધિ ઉપર નજર રાખી શકે. તેમાંની  એક ચોકી તે આ સારાગઢીનીચોકી.આ ચોકી વ્યૂહાત્મક દ્રષ્ટિએ ખૂબ જ અગત્યની હતી કારણકે તે Fort Lockhart (મસ્તાનનો કિલ્લો) અને Fort Gulistan (કવાગ્નરીનો કિલ્લો)  ની બરોબર વચ્ચે ઉંચી ટેકરી પર સ્થિત હતી અને બંને કિલ્લાની વચ્ચે સંદેશા આપ-લે કરવા માટે અનિવાર્ય હતી. તે વખતે હેલીઓગ્રાફ નામના સાધનની મદદથી અરીસાથી તીવ્ર પ્રકાશના લીસોટાઓ દ્વારા મોર્સ કોડના સંકેત વાપરીને સંદેશા મોકલવામાં આવતા હતા.આ ઉપરાંત ધાર, સંગર, સરતોપ, થાળ અને સદ્દાની પણ નાની નાની ચોકીઓ હતી. આ બધું જ હાલના પેશાવરથી નૈઋત્યમાં આશરે ૨૫ માઈલ દૂર ૫-૭ માઈલના વિસ્તારમાં આવેલું છે. [નીચેનો નકશો જુઓ. ] ચોકીઓ અને આ કિલ્લા એમ કુલ મળીને ૧૧ નાના-મોટા થાણાં હતા.


ખાંકી ખીણમાં સ્થિત સામના રેંજ [Samana Range] તરીકે જાણીતા આ વિસ્તારના આ કિલ્લા અને ચોકીઓનું બાંધકામ લગભગ સરખું જ હતું. દરેકની પથ્થરની દીવાલો આશરે ૧૨થી ૧૫ ફૂટ ઉંચી હતી અને આકાર લંબચોરસ હતા. ફરક માત્ર તે કેટલા સૈનિકોને સમાવી શકે તેનો હતો. લોકહાર્ટના કિલ્લામાં ૩૦૦ સૈનિકોને અને ગુલીસ્તાનના કિલ્લામાં ૨૦૦ સૈનિકોને સમાવવાની ક્ષમતા હતી જયારે ધાર, સંગર, સરતોપ અને સારાગઢી વગેરે નાની ચોકીઓ માત્ર ૨૫થી ૫૦ સૈનિકોને સમાવી શકે તેટલી હતી.  આ ચોકીઓ ઉપર લેફ્ટનન્ટ કર્નલ જોહન હોઉટન ની આગેવાનીમાં ૩૬માં શીખ પાયદળના સૈનિકો તૈનાત હતા [આ 36th Sikh હાલમાં ભારતીય લશ્કરના શીખ રેજીમેન્ટમાં ૪થી બટાલિયન તરીકે કાર્યરત છે. ] તેમાંના માત્ર ૨૧ સૈનિકો હવાલદાર ઈશ્વર સિંહની આગેવાનીમાં આ સારાગઢીની ચોકી પર હતા. તેમનાં નામ નીચે પ્રમાણે છે.
  1. હવાલદાર ઈશ્વર સિંહ (રેજીમેન્ટ ક્રમાંક ૧૬૫)
  2. નાયક લાલ સિંહ (૩૩૨)
  3. લાન્સ નાયક ચંદા સિંહ (૫૪૬)
  4. સિપાહી સુંદર સિંહ (૧૩૨૧)
  5. સિપાહી રામ સિંહ (૨૮૭) 
  6. સિપાહી ઉત્તર સિંહ (૪૯૨)
  7. સિપાહી સાહિબ સિંહ (૧૮૨)
  8. સિપાહી હીરા સિંહ (૩૫૯)
  9. સિપાહી દયા સિંહ (૬૮૭)
  10. સિપાહી જીવન સિંહ (૭૬૦)
  11. સિપાહી ભોલા સિંહ (૭૯૧)
  12. સિપાહી નારાયણ સિંહ (૮૩૪)
  13. સિપાહી ગુરુમુખ સિંહ ( ૧૭૩૩)
  14. સિપાહી જીવન સિંહ (૮૭૧)
  15. સિપાહી ગુરુમુખ સિંહ (૮૧૪)
  16. સિપાહી રામ સિંહ (૧૬૩)
  17. સિપાહી ભગવાન સિંહ (૧૨૫૭)
  18. સિપાહી ભગવાન સિંહ (૧૨૬૫)
  19. સિપાહી બુટા સિંહ (૧૫૫૬)
  20. સિપાહી જીવન સિંહ (૧૬૫૧)
  21. સિપાહી નંદ સિંહ (૧૨૨૧)
આ ભાગલાના લીધે મુખ્યત્વે પશ્તુનોની પાંચ જુદી જુદી જાતિઓ બ્રિટીશ સામે જંગે ચડી હતી. આ પાંચ હતી અફ્રીદી (શાહિદ અફ્રીદી યાદ છે ને!?), દૌલતઝાઈ, ઇસ્લામઝાઈ, લશ્કરઝાઈ અને હમસાયા. અફ્રીદી સિવાયની ચાર જાતિઓ સમૂહમાં ઓરક્ઝાઈ તરીકે ઓળખાય છે. તેઓએ ૧૮૯૭ના ઓગસ્ટ મહિનાથી જ હુમલા ચાલુ કરી દીધા હતા. કર્નલ હોઉટન લોકહાર્ટના કિલ્લાના મુખ્ય થાણામાં સ્થિત હતા. પહેલો હુમલો ૨૭ ઓગસ્ટે ગુલીસ્તાનના કિલ્લા પર થયો. બીજો હુમલો સંગર અને ધારની ચોકીઓ ઉપર બીજા દિવસે એટલે કે ૨૮મી એ થયો. ૩જી સપ્ટેમ્બરે ગુલીસ્તાન ઉપર ફરી હુમલો થયો. અફઘાનો ગોરિલા યુદ્ધ નીતિથી લડતા હતા. તેમની પાસે સંખ્યા બળ હતું પણ બ્રિટીશરો જેવા આગવા શસ્ત્ર-સાધનો ન હતા. તેમના હુમલાથી ભીંસમાં આવી પડેલા ૩૬ શીખ પાયદળને મદદ માટે કુર્રમ-કોહાટથી અન્ય બ્રિટીશ ટુકડીઓ ૮મી સપ્ટેમ્બરે આવી પહોંચી હતી. પણ કિલ્લા સુધી ના પહોંચી શકવાના લીધે આ ટુકડીઓ ૧૧મી એ પોતાના થાણા માટે  હંગુ તરફ પાછી વળી.

૧૨મી સપ્ટેમ્બરે અફઘાનોએ  પૂર્વમાં ગોગરા, પશ્ચિમમાં સામના સક ઉપરાંત ગુલીસ્તાન,ધાર સંગર અને સારાગઢી ઉપર ફરી એક સાથે ચઢાઈ કરી.તેઓની કુલ સંખ્યા ૧૨,૦૦૦ થી ૨૦,૦૦૦ની વચ્ચે આંકવામાં આવી છે.  સારાગઢીના પૂર્વમાં આવેલા લોકહાર્ટના કિલ્લામાં સ્થિત કર્નલ જોહન હોઉટન આ અંગે જાણકારી હોવા છતાં અફઘાનોની હજારોની સંખ્યા જોતા સહાય ટુકડીને ચાહીને પણ સારાગઢી તરફ રવાના કરી ના શક્યો. કારણકે સૈનિકોએ પશ્ચિમમાં આવેલી સારાગઢી  ચોકી તરફ જવા માટે ઉંચાઈ પર સ્થિત કિલ્લાથી નીચે ઉતરવું પડે અને નીચેના સપાટ મેદાનોમાં હાજર હજારો અફઘાની વિદ્રોહીઓનો સામનો કરવો પડે જે ઓછી સંખ્યાના કારણે શક્ય ના હતું. તે સમયે બ્રિટીશરોનું મુખ્ય હથિયાર રાયફલો હતી જેમની આ સામના રેન્જમાં સ્થિત કિલ્લા અને ચોકીઓમાં નીચે પ્રમાણે હતી.

લોકહાર્ટનો કિલ્લો........ ૧૬૮ સૈનિકો અને તેટલી જ રાયફલો.
ગુલીસ્તાનનો કિલ્લો.....૧૭૫ સૈનિકો અને તેટલી જ રાયફલો.
સંગરની ચોકી...............૪૪ રાયફલો
ધારની ચોકી.................૩૭ રાયફલો
સરતોપની ચોકી...........૨૧ રાયફલો
સારાગઢીની ચોકી.........૨૧ રાયફલો.

સારાગઢીની ચોકી ઉપર દરેક સિપાહી પાસે ૪૦૦ ગોળીઓનો પૂરવઠો હતો. જે હજારોના ટોળાંની સામે ટક્કર લેવા માટે પૂરતો ના હતો. તેમની સ્થિતિ અદ્દલ કારગીલ યુધ્ધમાં જે સ્થિતિ પાકિસ્તાનીઓની હતી તેવી હતી. તેમની પાસે ઊંચાઈનો લાભ હતો પણ નાની નાની ટેકરીઓ ઉપર નાની નાની ચોકીઓ હોવાથી સંખ્યા બળ નહોતું. જયારે અફઘાનોની સ્થિતિ જે સ્થિતિ ભારતીય લશ્કરની હતી તેવી હતી, તેઓ ઉંચાઈ પર સ્થિત શત્રુ સામે લડી રહ્યા હતા એટલે તેમના પક્ષે ખુવારી વધુ થવાનું  કુદરતી રીતે જ જોખમ હતું. [નોંધ : નીચે જે વિડીયો છે એમાં દરેક પાસે માત્ર ૪૦ ગોળીઓ હતી તેમ જણાવવામાં આવ્યું છે જે સાચું નથી. આકંડાની ખાતરી કર્નલ હોઉટનના અધિકૃત પત્રોમાંથી કરેલ છે અને સંદર્ભ નીચે આપ્યા છે. ]

શરૂઆતમાં તો અફઘાનોએ સીધા જ સામા ધસી જઈને ચોકી સુધી પહોંચવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ તેમાં તેઓ સફળ ના થયા અને તેમના સૈનિકો શહીદ થયા એટલે તેમણે ડુંગર પર પડેલા મોટા પથ્થરોની આડમાં અને ટેકરી પરના કુદરતી જ ખાડાઓનો ફાયદો લઈને ચોકીની નજીક સરકાવના પ્રયત્નો ચાલુ કર્યા.. નીચેથી સતત થઇ રહ્યા ગોળીઓના વરસાદમાં બધાંય ૨૧ સૈનિકો વળતો જવાબ આપવામાં વ્યસ્ત હતા અને તેમના ખ્યાલ બહાર ૨ અફઘાનો છેક ચોકીની બાહરી દીવાલ સુધી પહોંચી ગયા. તેમણે દીવાલની નીચે આસ્તે આસ્તે ખોદવાનું ચાલુ કર્યું કે જેથી તેમાં તેઓ વિસ્ફોટકો ભરી શકે. ચોકી ઉપર સૈનિકો આ હકીકતથી અજાણ હતા. સારાગઢીની પશ્ચિમમાં ગુલીસ્તાનના કિલ્લા પર મેજર ડેસ વોક્સે આ દૂરબીનથી નજરે જોયું અને હેલીઓગ્રાફ વડે સારાગઢીના સૈનિકોને સતર્ક કરવા પ્રયાસ કર્યો પણ સારાગઢી ઉપર સૈનિકો વ્યસ્ત હોવાથી સંદેશ ઝીલાયો નહિ. આ બાજુ કર્નલ હોઉટને પણ સંદેશ મારફતે ગોળીઓ સાચવીને વાપરવા માટે સંદેશ મોકલ્યો પણ તે પણ સફળ ના થયો. સારાગઢીની ઉપર હુમલો આશરે સવાર ૯ વાગ્યે ચાલુ થયો હતો. કર્નલ હોઉટન કંઈ મદદ કરવા અક્ષમ હોવાથી ઉંચો નીચો થઇ રહ્યો હતો. આશરે મધ્યાહને તેણે અમુક સૈનિકોને  Lee-Metford પ્રકારની લાંબા અંતર સુધી પ્રહાર કરતી રાયફલો સાથે લોકહાર્ટના કિલ્લાથી થોડેક જ દૂર મોકલીને અફઘાનો ઉપર પાછળથી પ્રહાર કરીને તેમનું ધ્યાન લોકહાર્ટ તરફ દોરવાનો નિષ્ફળ પ્રયાસ કર્યો. કદાચ અફઘાનો પણ જાણતા હતા કે તે કિલ્લામાં વધુ સૈનિકો છે એટલે તેઓએ તેમનું ધ્યાન સારાગઢી ઉપર જ રાખ્યું. આ સમગ્ર ઘટના ક્રમ દરમ્યાન પેલા ૨ અફઘાનોએ તો ચોકીની ધારે ધારે ખોદીને તેમાં વિસ્ફોટકો ભરવાનું ચાલુ જ રાખ્યું. ત્યાર બાદ તેમણે ચોકીના લાકડાના દરવાજાને આગ લગાડવાનો પ્રયાસ આદર્યો. આશરે બપોરના ત્રણ વાગે સિપાહી ગુરુમુખ સિહે લોકહાર્ટના કિલ્લાને ગોળીઓ ખૂટી જવા અંગેનો હેલીયોગ્રાફ દ્વારા સંદેશ મોકલ્યો. આ દરમ્યાન વિસ્ફોટકોના ધડાકાઓથી દિવાલના પત્થરો ખરવા લાગ્યા હતા અને જેના કારણે સૈનિકોનું કવર ઓછું થવા લાગ્યું હતું. હવે અફઘાનો વધુ ને વધુ સંખ્યામાં ચોકી સુધી પહોંચવા લાગ્યા હતા. આ બાજુ હોઉટન કૈક પણ મદદ કરવા અધીરો થઇ ગયો હતો. તે લેફ્ટનન્ટ મુન અને ૯૦ સૈનિકો સાથે સારાગઢીની ચોકી તરફ જવા નીકળી પડ્યો. અહી સારાગઢીની ચોકી ઉપર ભીષણ હાથોહાથની લડાઈ શરૂ થઇ ગઈ હતી અને એકે એક શીખ સૈનિક કાળ બનીને અફઘાનો ઉપર તૂટી પડ્યો. "જો બોલે સો નિહાલ, સત શ્રી અકાલ" ના નારાઓથી સામના રેન્જનું આકાશ ગૂજી રહ્યું હતું. હોઉટન અને એની ટોળી હજી તો માત્ર હજારેક યાર્ડ જ લોકહાર્ટથી આગળ વધી હશે અને તેમણે દૂર સારાગઢીનીદીવાલો આંબીને અફઘાનોને ચોકીમાં દાખલ થતાં જોયા. તેમણે ચોકીનો દરવાજો ભડ ભડ ભડકે બળતો જોયો. તેઓ સમજી ગયા. માત્ર ૬ કલાકના ટૂંકા ગાળામાં ૨૧ પરાક્રમી શીખો કેસરિયા થઈને લડ્યા અને જયારે યુધ્ધને અંતે અફઘાન પક્ષે જાનહાનિની ગણતરી થઇ ત્યારે કુલ ૪૫૦ મર્યા કે ઘાયલ થયાના આંકડા મળ્યા. જીવતા રહેલા અફઘાનોએ પોતે એક એક શીખે તેમના ૨૦-૨૦  સૈનિકોને માર્યા હોવાનું નોંધ્યું છે. આ નીચેનો ફોટો આ સારાગઢીની ચોકી નષ્ટ થયા બાદનો ફોટો છે જે કર્નલ હોઉટને ખુદ પાડ્યો હતો.....



કલ્પના તો કરો કે કીડીયારુંની જેમ ઉભરાતાં અફઘાનો વચ્ચે શીખો કેવા અદમ્ય સાહસ અને વીરતાથી લડ્યા હશે.વિચાર માત્રથી મારા રૂવાંડા ઉભા થઇ જાય છે.  નમન છે આ શીખ સમુદાયને કે જેમના રગે-રગમાં લોહી નહિ માત્ર અને માત્ર વીરત્વ ભરેલું છે. This is the story of the greatest last-stand battle of all times : The Battle of Saragarhi


સ્મૃતિ :

શીખોની આ શૌર્યપૂર્ણ શહાદતના સમાચાર જ્યારે બ્રિટન પહોંચ્યા ત્યારે સમગ્ર બ્રિટને ભારતીય શીખોના શૌર્યને સલામ કરી હતી. તમામે તમામ શહીદોને બ્રિટીશ સરકાર તરફથી ત્યારે ભારતીય સૈનિકોને અપાતો બહાદુરીનો સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર ‘ઇન્ડિયન ઑર્ડર ઑફ મેરિટ’થી નવાજ્યા હતા અને સાથે સાથે પ્રત્યેક શહીદ પરિવારને ૫૦ એકર જમીન અને ૫૦૦ રૂા. પણ આપવામાં આવ્યા હતા. એટલું જ નહીં બ્રિટન સરકાર દ્વારા ૧૨ સપ્ટેમ્બરના દિવસને ‘સારાગઢી દિવસ’ તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યો. આજે પણ આ દિવસે બ્રિટન ઇંગ્લેન્ડમાં ખાસ કરીને સૈન્ય દ્વારા સારાગઢીના પ્રત્યેક શીખ શહીદોને યાદ કરવામાં આવે છે.

ભારતીય સૈન્યની શીખ રેજિમેન્ટ આજે પણ દર વર્ષે ૧૨ સપ્ટેમ્બરના દિવસને ‘સારાગઢી દિન’ તરીકે ઊજવે છે. સારાગઢીના તમામ શહીદોની યાદમાં ‘ખાલસા બહાદુર’ નામનું કાવ્ય લખાયું છે. શહીદ થયેલા તમામ યોદ્ધાઓ ફિરોઝપુર અને અમૃતસર જિલ્લાના હોવાથી તેમની યાદમાં આ બન્ને જિલ્લામાં ગુરુદ્વારા બનાવવામાં આવ્યા છે. એક સારાગઢી ગુરુદ્વારા અમૃતસરના સુવર્ણ મંદિરના મુખ્ય દ્વાર નજીક તો બીજું ફિરોઝપુરની છાવણીમાં છે.

ખૂબ જ દુ:ખની વાત છે આપણા ઇતિહાસમાં મુઘલોના આક્રમણ, અંગ્રેજ સરકાર સામેની લડાઈઓ તો ખૂબ જ ભણાવાય છે, પરંતુ સારાગઢી જેવી ભારતીય યોદ્ધાઓની શૌર્યગાથાઓને કોઈ જ સ્થાન આપવામાં આવ્યું નથી.તમારામાંથી કોઈની ગુજરાત સરકારના શિક્ષણ વિભાગ કે શિક્ષણ મંત્રી જોડે ઓળખાણ હોય તો બે હાથ અને ત્રીજું માથું નમાવીને વિનંતી કે આ લેખ એમના સુધી પહોંચાડજો અને એમને કહેજો કે આવી અભૂતપૂર્વ શૌર્ય અને બલિદાનની કથાઓ પાઠ્યક્રમમાં ઉમેરે. [સમય કાઢીને આવી બીજી ઘણી કથાઓ આ બ્લોગ પર મૂકવાની યોજના છે.] 

હવે તમે છેક આટલે સુધી રસ લઈને વાંચ્યું એટલે આભાર તરીકે આ એક નાની વિડીયો કલીપ બતાવવી હતી જે ૨ જ મિનિટમાં આ આખી અમર ગાથાનો કિસ્સો રજૂ કરે છે....[Raise the volume for video please!!]

જય હિન્દ !જય હિન્દ કી સેના.

સંદર્ભો
૧) Lieutenant-Colonel John Haughton, Commandant of the 36th Sikhs: A Hero of Tirah, a Memoir
૨) Saragarhi Battalion: Ashes to Glory
૩) Saragarhi: The Forgotten Battle
૪) https://www.kickstarter.com/projects/saragarhi/saragarhi-the-true-story
૫) http://sanjaydrasti.blogspot.com/2017/10/blog-post.html

Monday, October 15, 2018

કાયદાની આડમાં.....


  • ગુજરાતમાં ‘અવાજ’ના બહાનાની આડમાં નવરાત્રી ઉપર,
  • કર્ણાટકમાં ‘જીવદયા’ના બહાનાની આડમાં કમ્બલા ઉપર,


આમ તો યાદી હજી ઘણી લાંબી છે પણ હાલ પૂરતું જવા દો.
આ બધાં બહાનાની આડમાં શું?



ભલા માણસ હજીય મગજમાં ઝબકારો ના થયો!? હિંદુ સંસ્કૃતિ પર આઘાત. આ બધાં બહાનાની આડમાં હિંદુ ધર્મના તહેવારો, મંદિરો અને હિન્દુઓની જીવન પદ્ધતિ ઉપર ખૂબ જ ચીવટતા, ગણતરી અને આયોજનપૂર્વક હુમલા કરવામાં આવી રહ્યા છે....અને આ કઈ અત્યારનું નથી. ભારત ૧૯૪૭માં આઝાદ થયો ને તે પહેલાનું ચાલે છે... હા, પહેલા બહુ નાના-પાયે, અહીં-તહીં નાનું-મોટું કૈક કર્યા કરતાં જે રાષ્ટ્રીય સ્તર સુધી લઇ જવાની તે લોકો હિંમત નહોતા કરતાં એટલું જ. ભલા માણસ, ગામના ઓછું ભણેલા પણ ઘણું ગણેલા લોકો સમજી ગયા, આપણે શહેરીને વિદેશમાં રહેતા હિંદુઓ ક્યારે સમજશું? ક્યારે જાગશું? ફરી સોમનાથ તોડશે ત્યારે કે પછી આ વખતે તિરૂપતિ કે વૈષ્ણવ દેવી તોડશે ત્યારે? શું ખામી છે આપણા બધાનાં મગજમાં કે બધું આમ આંખ સામે દીવા જેવું સ્પષ્ટ હોય તોય ગમ નથી પડતી....કાં તો સમજીનેય ચૂપ છીએ.

આપણા વિરોધી લોકો ખૂબ જ સંગઠિત છે અને પોતાના ધ્યેય અંગે સ્પષ્ટ છે. તેમનું એક જ ધ્યેય છે, સામ-દામ-દંડ-ભેદ, કોઈ પણ પ્રકારે જગ-વિખ્યાત ભારતની આધ્યાત્મિકતાનો ખાત્મો અને તેના ફળ સ્વરૂપે હિન્દુઓનું પતન જેથી કરીને આ દેશને ફરી ગુલામ બનાવી શકાય અને પહેલાંની જેમ જ એનું ફરી શોષણ કરી શકાય. અને ધ્યાનમાં રાખજો આપણે ભલે હિંદુ કે જૈન, શિવપંથી કે શક્તિપંથી કે વિષ્ણુપંથીના નામે જુદા જુદા ફાંટાઓમાં વહેચાયેલા હોઈએ, એમના માટે તો આપણે બધાં જ મૂર્તિ-પૂજકો છીએ જે એમના ધર્મ પ્રમાણે અસ્વીકાર્ય છે. એમના ધાર્મિક પુસ્તકોમાં આપણને Satan (એટલે કે શેતાન) સાથે સરખાવવામાં આવ્યા છે. આ વિરોધીઓ કેટલા ‘Organized’ છે એનો હું તમને સ્વાનુભવ કહું છું. મારા નિયમિત વાચકો જાણે જ છે કે હું કેલીફોર્નીયામાં રહું છું. કેલીફોર્નીયા આમ “Progressive/Liberal” રાજ્ય ગણાય છે, એટલે કે અહીના લોકો અમેરિકાના બીજા રાજ્યોની સરખામણીમાં, દાખલા તરીકે ‘બાઈબલ બેલ્ટ’ તરીકે ઓળખાતા રાજ્યોની સરખામણીમાં ઓછા ધાર્મિક છે એમ કહી શકાય. પણ અહીંયે વટાળ પ્રવૃત્તિ ધમધોકાર ચાલે છે કારણકે અહીની ઘણી મોટી immigrant વસ્તી વિદેશથી આવેલી છે. અમારા ઘરે દર ૨-૩ મહીને ‘જેહોવા’સ વિટનેસ’ (Jehova’s Witness) કે જે દુનિયાભરમાં બિન-ખ્રિસ્તી લોકોનું ખ્રિસ્તી ધર્મમાં ધર્માંતરણ કરાવવા માટે કુખ્યાત છે તેઓના સદસ્યો મજાની ટાઈ-સૂટ-બૂટ પહેરીને આવે અને રવિવારે સવારે જ સ્મિત સાથે બારણું ખખડાવે. પ્રેમથી બે ઘડી આડી-અવળી વાતો કરે અને પછી પ્રેમથી મફત ‘બાઈબલ’ની પ્રત પકડાવતા જાય... પાછા કે કે સમય મળે વાંચજો અને અમે પાછા આવશું. અમારી સોસાયટીમાં ઘણાં ભારતીય કુટુંબો રહે છે. એ લોકો આ વાતની બરાબર નોંધ લીધી અને ૬ મહિના પછી કોક નવા ધોળિયા નવલોહિયા યુવાન-યુવતીઓને સાથે લેતા આવ્યા જેઓ અહીંના સ્થાનિક મહાવિદ્યાલયો (University) માં ભારતની ભાષાઓ ભણે છે. આ કોલેજથી આવેલા આ યુવાન-યુવતીઓ, [યુવતીઓએ પંજાબી ડ્રેસ પહેરેલ હતો અને ભાઈઓએ ઝભ્ભો!!] અમારા ઘરે બેલ વગાડીને કહે, “કેમ છો!? આજે રજાનો શું કાર્યક્રમ છે. બાઈબલ વાંચવાનો મોકો મળ્યો કે!!? ”.... લે!!!! હું તો જોઇને- સાંભળીને દંગ રહી ગયો. એક ક્ષણ તો કઈ સૂઝે જ નઈ કે શું જવાબ આપવો. બાજુમાં રહેતા મરાઠી પાડોશીને ત્યાં બેલ મારે તો કે “काय म्हणते भाऊ !!! काय चालले ?!! “

ગજબ ના કહેવાય? મને કે તમને (ટૂંકમાં હિન્દુઓને કે જૈનોને) વટલાવવા માટે અને પોતાના ધર્મમાં ખેંચી જવા માટે કેટલી દ્રઢતા અને કટિબદ્ધતા. આપણને ફોસલાવવા આપણી ભાષા અને રીતભાતેય શીખ્યા. આપણામાં તો આવો વટલાવવાનો રીવાજ કે ઉત્સાહ નથી એટલે એ જવા દો પણ કોઈ આપણા ધર્મને કે આપણા ધર્મના અનુયાયીઓને ક્ષતિ ના પહોચાડે એની તકેદારી રાખવા માટે આમાંની ૧૦% ય પ્રતિબદ્ધતા કે કાર્યદક્ષતા છે??? 

દાખલા તરીકે હું કહું કે ચાલો રવિવારે સવારે હિંદુ સ્વયંસેવક સંઘની શાખામાં કે મફત ‘ભગવદ ગીતાજી’ના પુસ્તકોનું વિતરણ કરવા તો કેટલા હિંદુઓ તૈયાર થાય ખબર છે? ૧૦૦માંથી ૫ થાય તે દિ સાંજે હું ઘેર ઘીના પાંચ દીવા કરું છું. ગપગોળા નથી હાંકતો, સ્વાનુભવ પરથી કહું છું. અને સામે પક્ષે લોકો વટાળ પ્રવૃત્તિ માટે દરેક રવિવારે, એકેય રવિવારે ખાડો પાડ્યા વગર, ઠંડી હોય કે ગરમી, વરસાદ હોય કે પૂર, ભારત-ભરમાં હજારોની ટીમોમાં ગામે-ગામ ખૂંદવા નીકળી પડે છે. કુદરતી આફતોમાં તો ખાસ! એતો એમના ધર્મનો વેપલો કરવાનો કે માર્કેટિંગ કરવાનો સોનેરી અવસર!!! લોકોની બદહાલી અને તકલીફનો ગેરલાભ ઉઠાવીને એમને થોડી આર્થિક મદદ કરવી અને એના બદલામાં એમને આડકતરી રીતે ધર્માન્તરણ માટે દબાણ કરવું. એમને Sales and Marketing વાળાઓની જેમ રીતસરના ટાર્ગેટ આપેલા હોય છે. કોણે કયું ગામ, કઈ જાતિ, કઈ નાતનું કયું ખોરડું કે બારણું ખખડાવવાનું અને કેમ વાત કરવાની એની ટ્રેનીગ આપેલી હોય છે. અને જેટલાને વટલાવે એ પ્રમાણે પૈસા અને ‘બક્ષિસ’ મળે છે. ના માનવામાં આવતું હોય તો જાતે કોઈ આંતરિયાળ ગામમાં જઈ તપાસ કરી આવો. અરે સાહેબ એનાથીય સહેલું, લો ને આ લીંક (અહીં ક્લિક કરો ) ઉપર એમણે જાતે જ ઈન્ટરનેટ ઉપર તેમના ટાર્ગેટ જીલ્લાઓ, તાલુકાઓ, ગામો અને નાતની યાદીઓ મૂકી છે. તમારા ગામનું અને તમારી જ્ઞાત(નાત)નું નામ એમાં છે કે નહિ ચકાસી લેજો. અને એય ના કરો તો આ એક-બે ઉદાહરણો નીચે જોઈ લેજો. 



અને સાહેબ જો મારી એક પણ વાત ખોટી હોયને તો મને એમના પ્રભુ ઇસુ ખ્રિસ્તની જેમ જાહેરમાં ટાંગી દેજો.

આ કેરળના શબરીમાલા મંદિરમાં સદીઓ જૂની ધાર્મિક માન્યતા અને લોક-ભાવનાને અવગણીને જે સુપ્રીમ કોર્ટે દખલગીરી કરી છે એની પાછળ મૂળ હાથ આ હિંદુ-વિરોધી લોકોનો છે. જે લોકો  જીવનમાં ક્યારેય કોઈ મંદિરના પગથિયા ચઢ્યા નથી અને ચઢવાનાય નથી તેઓ માત્ર અને માત્ર હિન્દુઓની એકતા તોડવા અને તેમના મંદિરોની પવિત્રતા ભંગ કરવાના બદ-ઈરાદાથી ‘પ્રજાતંત્ર’નો ગેર-ફાયદો ઉઠાવીને કોર્ટમાં બેકારની રજૂઆતો કરે અને સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયમૂર્તિઓ કે જેઓને સ્થાનિક મંદિરોના ઈતિહાસ, પ્રથા/પદ્ધતિ અને સ્થાનિક લોકોની આસ્થા અને લાગણીઓની કોઈ માહિતી કે દરકાર નથી અને તેઓ આ બધું ધરાર અવગણીને ખોટા નિર્ણયો આપે તોય ભારતભરની ૮૦ કરોડથી વધુ હિંદુ પ્રજાના પેટનું પાણી ય ના હાલે એમાં મારી ઊંઘ ઊડી જાય છે. અને આજ કોર્ટો જયારે બિન-હિન્દુઓના મુદ્દાઓ ઉપર કોઈ કેસ દાખલ કરે (દાખલા તરીકે મુસલમાન સ્ત્રીઓના મસ્જીદમાં દાખલ થવા અંગે ) તો ફટ દઈને કેસ રદ્દ કરી દે છે. વાંચીને ખાતરી કર્યા પછી કહું છું કે આવું તો ક્યાંય આપણા બંધારણમાં નથી લખ્યું કે હિન્દુના દરેક વિષયમાં ચંચૂપાત કરવી અને બાકીનાને દૂધ પીતાં બાલુડાંની જેમ છાવરવા. આવું જ ચાલ્યું તો કાલ ઉઠીને ભારતની સંસ્કૃતિ પોતે જ એક ‘ઈતિહાસ’ બની જશે...

આ વિડીયો કેરળના હિન્દુઓના વિરોધનો છે. મારી તમારી અને દરેક હિન્દુની નૈતિક ફરજ છે કે એમનો સાથ આપીએ અને દેશમાં પ્રજાતંત્રના નામે આપણા હિંદુઓ ઉપર જે બળજબરી કરવામાં આવી રહી છે એનો સામનો કરીએ. જુઓ અને જાણો કે જે સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશો આજે કેરળના હિંદુઓ અને શબરીમાલા મંદિર જોડે આજે કરી રહ્યા છે એજ કાલે શ્રીનાથજી મંદિર કે અક્ષરધામ મંદિર જોડે કે અંબાજી મંદિર અને ગુજરાતના હિંદુઓ સાથે કરશે. કારણકે આ એમની “Tested and Perfected” Method છે.... કેરળ પહેલા તામિળનાડુના મંદિરોમાં આ થઇ જ ચૂક્યું છે એટલે આવું માનવાની ભૂલ ના કરતાં કે આપણા ત્યાં આવું ના થઇ શકે....

સ્વામી શરણં, અયપ્પા શરણમ.  

Saturday, July 7, 2018

સ્ત્રીઓ દ્વારા નિર્મિત જાણીતા ભારતીય સ્થાપત્યો

જુદા જુદા ઐતિહાસિક કાળના સ્થાપત્યો ઠેર ઠેર આપણાં દેશમાં ચારે બાજુ ફેલાયેલા જોવા મળે છે. દેશનું ગમે તે રાજ્ય કે ગમે તે ખૂણો પકડો તમને કોઈક ભવ્ય સ્થાપત્ય જોવા મળશે જ. આ સ્થાપત્યો આપણા ગૌરવવંતા અને સમૃદ્ધ ઇતિહાસની જીવંત સાક્ષી પૂરે છે.

પણ હું તમને એમ પૂછું કે આમાંના કેટલા સ્થાપત્યો સ્ત્રીઓએ બનાવડાવ્યા હતા? જો સ્થાપત્યકળામાં ઋચિ હશે તો તમે ચોક્કસ જાણતા હશો, પણ મોટે ભાગે લોકો 'સ્ત્રી' અને 'સ્થાપત્ય' બે શબ્દનો ભેગો ઉલ્લેખ થાય એટલે પહેલું તાજ મહેલનું જ નામ લે. પણ વાત સ્ત્રીઓ માટે કે સ્ત્રીઓની યાદમાં બનાવાયેલા સ્મારકો કે બાંધકામો અંગે નથી!  સ્ત્રીઓ 'દ્વારા' બનાવડાવ્યામાં આવ્યા હોય એવા જાણીતા સ્થાપત્યોની વાત છે. આમ તો યાદી લાંબી છે પણ આપણે દેશના ચાર ખૂણાઓમાંના ચાર સ્થાપત્યોની વાત કરશું. અને જો તમને લાગે કે આ જાણીતા નથી તો અવશ્ય જોવા જજો, લોકોને કહેજો અને આ લેખ મિત્રો સુધી પહોંચાડજો એટલે જાણીતા થઇ જશે!! આપણી ધરોહર અને વિરાસત જાણીતી થવી જ જોઈએને!


















૧) મહારાણી મંદિર, ગુલમર્ગ (ઉત્તર)
કાશ્મીર ઘાટીમાં ગુલમર્ગ શહેરની વચ્ચોવચ એક નાના ટેકરા પર આવેલું મહારાણી શંકર મંદિર નાનું પણ સુંદર મંદિર છે. તે રાણીજી મંદિર તરીકે પ્રચલિત છે. એનું અધિકૃત નામ શ્રી મોહિનીશ્વર શિવાલય છે. આ મંદિર ૧૯૧૫માં મહારાણી મોહિની બાઈ સિસોદિયા કે જે ત્યારના મહારાજા રાજા હરી સિંહના પત્ની હતા તેમના દ્વારા બનાવડાવામાં આવ્યું હતું. તેઓ શ્રી મહારાણા મોહન દેવ સિસોદિયાના પુત્રી હતા. તેમની અટક પરથી ખ્યાલ આવે છે કે તેઓ રાજપૂતોની શાન સમા મેવાડના હતા. એ પણ ખ્યાલ આવે છે કે તેમણે તેમની પૈતૃક અટક જાળવી રાખી હતી. મંદિરનું અધિકૃત નામ તેમના નામ પરથી જ પાડવામાં આવ્યું હતું.

થોડાક જ પગથિયાં ચઢીને મંદિર પહોંચો ત્યાં તમને પૃષ્ઠ-ભૂમિમાં નયનરમ્ય બરફાચ્છાદિત શિખરો સાથેનું સુંદર મંદિર જોવા મળશે. મંદિર નાનું છે પણ આવા વિષમ વાતાવરણમાં અને કાશ્મીરના પાંખી વસ્તીવાળા આ વિસ્તાર માટે આ પૂરતું છે. વળી એ પણ ધ્યાનમાં રહે કે આ ત્યારે બનાવવામાં આવ્યું હતું જયારે રાજ-રજવાડાઓની સત્તા બ્રિટીશરોને આધીન હતી અને તેમનો સુવર્ણકાળ અસ્ત પામી ચૂક્યો હતો...



૨) વિરૂપાક્ષ અને મલ્લિકાર્જુન મંદિર,પત્તદ્કલ,કર્ણાટક (દક્ષિણ)

 પત્તદ્કલને ભારતીય મંદિર સ્થાપત્યની પ્રયોગશાળા મનાય છે. કર્ણાટકના લગભગ મધ્યમાં આવેલા આ સ્થાને ઉતર ભારતીય નગર શૈલી અને દક્ષિણ ભારતના દ્રવિડ શૈલી એમ બંને પ્રકારના મંદિરો આવેલા છે. પત્તદ્કલ એક સમૂહ છે કે જેમાંના મોટા ભાગના મંદિરો સાતમી અને નવમી સદીની વચ્ચે ચાલુક્ય વંશના રાજાઓએ બનાવ્યા હતા. પણ મલ્લિકાર્જુન મંદિર અને વિરૂપાક્ષ મંદિર રાજા વિક્રમાદિત્ય બીજાની રાણીઓએ બનાવડાવ્યા હતા.

રાણી લોકમાદેવીએ વિરૂપાક્ષ મંદિર દ્રવિડ શૈલીમાં બનાવ્યું હતું. એમ મનાય છે કે આ મંદિર કાંચીપુરમના કૈલાસનાથ મંદિર ઉપરથી પ્રેરણા લઈને બનાવાયું હતું. અને આજ મંદિરની પ્રેરણાથી ઇલોરાનું  કૈલાસ મંદિર બનવવામાં આવ્યું હતું. આ મંદિરને રાણીની યાદમાં 'લોકેશ્વર' મંદિર તરીકે પણ ઓળખે છે.

મલ્લિકાર્જુન મંદિર રાણી ત્રિલોકમાદેવીએ બનાવડાવ્યું હતું. તે લગભગ વિરૂપાક્ષ મંદિર જેવું જ છે પણ થોડુંક નાનું છે.
બંને રાણીઓએ હકીકતમાં રાજા વિક્રમાદિત્યના કાંચીપુરમના પલ્લવો ઉપરના વિજયની યાદગીરી તરીકે આ મંદિરો બનાવ્યા હતા. પત્તદ્કલ એક યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરીટેજ સ્થળ છે.



3) દક્ષિણેશ્વર કાળી મંદિર (પૂર્વ) 

ઇસ ૧૮૫૫માં રાણી રાસમણી નિર્મિત કલકત્તા નજીક દક્ષિણેશ્વર સ્થિત કાળી માતાનું મંદિર હુગલી નદીના કાંઠે આવેલું છે. આ 'ભવતારિણી' માતાકે જે સંસારના ભવસાગરમાંથી જીવોને તારવે એવા કાળી માતાનું મંદિર છે.પ્રસિદ્ધ સ્વામી વિવેકાનંદના ગુરૂજી એવા શ્રી રામકૃષ્ણ પરમહંસનો આ મંદિર જોડે નાતો છે.

આ ખૂબ જ વિશાળ મંદિર સંકુલ છે કે જેમાં મુખ્ય મંદિર ઉપરાંત વિશાળ મધ્ય-ચોક, ચારે તરફ ઘણાં ઓરડા, શિવજીને સમર્પિત ૧૨ નાના મંદિરો, રાધા-કૃષ્ણ મંદિર, સ્નાન-ઘાટ અને રાણી રાસમણીને સમર્પિત દેરી પણ આવેલ છે.

રાણી રાસમણી મહીશ્ય જાતિના હતા અને જાણ બજારના જમીનદાર હતા. તેઓ પોતાની દાનવૃતિ અને કૃપાળુ સ્વભાવ માટે જાણીતા હતા. સન ૧૮૪૭માં તેઓ માતાના દર્શન માટે હિન્દુઓના પવિત્ર એવા કાશીની જાત્રા માટે તૈયારી કરી ચૂક્યા હતા. તેઓ ૨૪ હોડીઓમાં સામાન, સગાં-વ્હાલાં, સેવકો અને સાધનો સાથે જવા તૈયાર હતા. લોકવાયકા પ્રમાણે સફરની આગલી રાત્રે જ તેમને માતાએ સ્વપનમાં દર્શન દીધા અને માતાએ તેમને કીધું કે

"કાશી સુધી જવાની જરૂર નથી, અહીં જ ગંગાના કિનારે મારું સુંદર મંદિર બનાવ અને હું અહી જ બિરાજમાન થઈશ અને તારી ભક્તિ સ્વીકારીશ."
  આ સાંભળીને રાણી ખૂબ જ પ્રભાવિત થયા અને તેમણે તરત જ દક્ષિણેશ્વર ગામમાં ૨૫ એકરની જગ્યા લીધી. સન ૧૮૪૭થી ૧૮૫૫ સુધી ૯ વર્ષ સુધી કામ ચાલ્યું અને તે સમયના ૯,૦૦,૦૦૦ ના ખર્ચે મંદિર સંપન્ન થયું.  બંગાળની પરમ્પરાગત પધ્ધત પ્રમાણે 'નવ-રત્ન' અથવા તો નવ-શિખર વાસ્તુકળામાં બનાવાયેલ આ મંદિર ત્રણ માળ ઊંચું અને દક્ષિણ-મુખી છે. મુખ્ય મંદિર ૩૦ મીટર અથવા તો ૧૦૦ ફૂટ ઊંચું છે. શિવજીના ૧૨ નાના મંદિરો પૂર્વ-મુખી છે અને હુગલી નદીના ઘાટની બંને બાજુએ સ્થિત છે.  રાધા-કૃષ્ણ મંદિર મુખ્ય મંદિરની ઇશાન બાજુએ આવેલું છે. જ્યેષ્ઠ મહિનાની પૂનમ એટલેકે એ 'સ્નાન યાત્રા'ના પવિત્ર એવા ૩૧મી મે ૧૮૫૫ના દિવસે મંદિરમાં માતાની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી. પૂરા ૧ લાખ બ્રાહ્મણો દેશભરમાંથી પ્રાણપ્રતિષ્ઠા કરવા આવ્યા હતા.  રામકુમાર ચટ્ટોપાધ્યાય આ નવા શ્રી શ્રી જગદીશ્વરી મહાકાળી મંદિરના મુખ્ય પૂજારી નિમાયા. થોડાક જ વખતમાં તેમના નાના ભાઈ ગદાઈ કે ગદાધર પણ તેમની સાથે જોડાયા કે જે પાછળથી રામકૃષ્ણ પરમહંસ તરીકે ખ્યાતનામ થયા. મંદિરના ઉદઘાટનના વર્ષ બાદ જ રામકુમારનું અવસાન થતાં રામકૃષ્ણ અને તેમના પત્ની શારદા દેવીના હાથમાં સંચાલન સોંપવામાં આવ્યું.


સન ૧૮૫૬થી લઈને છેક ૧૮૮૬ સુધીના ૩૦ વર્ષોમાં રામકૃષ્ણજીના અથાગ પ્રયત્નો અને વિદ્વતાના લીધે જ આ મંદિર જાણીતું થયું અને દેશભરમાંથી લોકોને આકર્ષતું થયું.

મંદિરના શરૂ થયાના ૫ વર્ષ અને૯ મહિના બાદ જ રાણી રાસમણી ૧૮૬૧માં ગંભીર માંદગી બાદ અવસાન પામ્યા.

૪) રાણીની વાવ, પાટણ, ગુજરાત (પશ્ચિમ)
અમદાવાદથી આશરે ૧૪૦ કિમી ઇશાન દિશામાં સ્થિત અણહિલવાડ પાટણએ સોલંકી વંશની ગાદી (રાજધાની) હતી. સોલંકી વંશના રાજા ભીમદેવ પહેલાંની યાદમાં ૧૧મી સદીના અંત સમયમાં રાણી ઉદયમતી નિર્મિત અને ખૂબ સુંદર શિલ્પોથી અલંકૃત એવી રાણીની વાવ એ નિસંદેહ ગુજરાતનું આભૂષણ છે. આમ તો ગુજરાતના આ વિસ્તારમાં ઘણી બધી ઐતિહાસિક વાવ બાંધવામાં આવેલ છે પણ તેમાંથી કોઈ રાણીની વાવની તોલે ના આવે. આ વિશાળ વાવ સંકુલને ૨૦૧૪માં "યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરીટેજ"  સ્થળ તરીકેની માન્યતા મળી છે. આ સ્થળની ખાસિયત એ છે કે તેની પાછળ માત્ર રાજાની યાદમાં સ્મારક બનાવવાનો હેતુ નહોતો પણ મુખ્યત્વે રાજ્ય/સમાજ કલ્યાણનો ઉમદા ભાવ હતો. ગુજરાતના સૂકા પ્રદેશો અને ત્યાં પાણીની અછત કોઈ નવી વાત નથી. તેથી આ વાવ સ્મારક હોવા ઉપરાંત સ્થાનિક લોકો માટે પાણી સંગ્રહ કરતું સુંદર સ્થાપત્ય છે. આ આખી વાવ જમીનની સપાટીથી નીચે છે. ટીકીટ લઈને સંકુલમાં દાખલ થાઓ તો સુંદર અને જાળવવામાં આવતા બગીચાની વચ્ચેથી નીચે ઉતારવાના પગથિયા સાથેની તમને મોટી વાવ જોવા મળશે. અને અંદર ઘણાં બધાં 'માળ' છે, સામાન્ય રીતે આપણે માળ જમીનથી ઉપર બાંધેલા મકાનોમાં જોઈએ છીએ. જેમ જેમ અંદર ઉતરતા જાઓ તેમ તેમ વધુને વધુ બારીક અને અદભુત શિલ્પો તમને જોવા મળે.પથ્થરોમાં કંડારાયેલી ભારતીય સભ્યતાની ચીર-સ્મરણીય વાતો તમને મંત્ર-મુગ્ધ કરી દેશે.સૌથી વધુ તમને ભગવાન વિષ્ણુના દશાવતાર અને સ્ત્રીઓના ૧૬ શણગાર સાથે જોડાયેલા શિલ્પો જોવા મળશે. એક રાણી દ્વારા નિર્મિત હોવાથી ૧૬ શણગારના શિલ્પનું કારણ સમજાય છે. ભગવાન વિષ્ણુનું શેષ શૈયા પરનું પ્રચલિત સ્વરૂપ પણ તમને અહી કંડારેલું જોવા મળશે. તે ઉપરાંત અમુક નાગ-કન્યાઓના પણ સુંદર શિલ્પ છે.


લેખ ગમે તો બીજાઓ જોડે વહેંચજો!!!

હિન્દ કી ચાદર - ગુરૂ તેગ બહાદુર સિંહ જી - નવમા સીખ ગુરૂ

દુનિયામાં ગમે તે ઠેકાણે રહેતા હો પણ એક ગુજરાતી [અથવા મરાઠી]  તરીકે તમે 'સ્વાધ્યાય પરિવાર' નું નામ તો સાંભળ્યું જ હશે.૧૯૭૮માં સ્...