Saturday, December 29, 2018

The Greatest last-stand battle of all times : The Battle of Saragarhi


આપણાં ત્યાં ઘણાંય હોલીવુડની ફિલ્મોના દીવાના હોય છે અને ખાસ કરીને Action ફિલ્મોના. અને કેમ ના હોય?  અંગ્રેજી Historical action ફિલ્મો જે અદભુત દિગ્દર્શન, ટેકનોલોજી અને સેટ્સ સાથે બનાવાય છે તે ખરેખર જોવાલાયક હોય છે. એક આ જ શ્રેણીની ફિલ્મ છે 300. તમે ના જોઈ હોય તો ચોક્કસ જોજો. તેમાં થર્મોપલાઈના લોહીયાળ યુધ્ધમાં ગ્રીક રાજા લીયોનાઈડસ અને માત્ર ૩૦૦ વીરોએ પર્શિયા (હાલનું ઈરાન)ના રાજા અને તેના અતિ-વિશાળ અને ખૂંખાર સૈન્ય સામે કેસરિયા થઈને દેશ-રક્ષામાં પ્રાણોની આહુતિ આપી હતી તેનું અદ્ભુત ચિત્રણ છે. મેં જયારે આ ચિત્ર આજથી દસેક વર્ષ પહેલાં જોયું ત્યારે યુધ્ધના સંદર્ભમાં પહેલી વાર અંગ્રેજી શબ્દ "Last-Stand" સાંભળ્યો. ત્યારે પહેલીવાર વિચાર સ્ફૂર્યો હતો કે આપણા દેશમાં તો કેટલીય લડાઈઓ અને મોટા યુદ્ધો થયા છે, તો આપણાં ત્યાંય આવી કોઈ અકલ્પનીય અને અવિશ્વસનીય એવી લડાઈ નહિ થઇ હોય કે જેની તુલના આ થર્મોપલાઈના યુદ્ધ સાથે થઇ શકે? અહી વિદેશમાં બેઠા બેઠા આપણા જૂના ઐતિહાસિક પુસ્તકો/લેખકો સુધી પહોચવું સુગમ ના હોવાથી વિચાર માત્ર વિચાર જ રહ્યો અને વધુ સંશોધન થઇ ના શક્યું. [આવા વખતે આપણી અમદાવાદની ગુજરાત યુનીવર્સીટીનું પુસ્તકાલય અને ૧૦ મીનીટમાં બાઈકની કિક મારીને ત્યાં સુધી પહોચવાની સુગમતાનો અભાવ બહુ સાલે છે ]

હમણાં થોડાક વર્ષો પહેલાં આ વોટ્સઅપના ફોરવર્ડોમાં પહેલીવાર "સારાગઢી" નું નામ અને ૨૧ શીખોની ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ એવી પ્રચંડ અને પરમ સાહસની અને અમરત્વની વાર્તા વાંચી ત્યારે પેલો જૂનો વિચાર તાજો થયો. હાલમાં તો આ કથા ઉપર એક -બે નહિ પૂરા ત્રણ હિન્દી ચલ-ચિત્રો  બની રહ્યા છે એટલે કદાચ તમને પણ આ વાર્તા અંગે થોડો ઘણો ખ્યાલ હશે. પણ આપણા બોલીવુડને સત્યને તોડી-મરોડીને કે મસાલાઓ ભભરાવીને પીરસવાની આદત છે એટલે મને આ વિષય પર પોસ્ટ લખવાનો વિચાર આવ્યો. બને એટલી ચકાસણી કર્યા પછી રજૂ કરું છું પણ ક્યાંક કઈ ભૂલ-ચૂક હોય તો ધ્યાન દોરવા વિનંતી. મૂળ વિષય વસ્તુ પર આવીએ એ પહેલા તમને આ ત્રણ હિન્દી ફિલ્મોના નામ આપી દઉં કે જેથી તમે પણ તમારી Must-see Movies ની યાદીમાં ઉમેરી શકો...

૧) Sons of Sardaar: The Battle of Saragarhi. [અજય દેવગણ મુખ્ય ભૂમિકામાં ]
૨) Battle of Saragarhi. [રણદીપ હૂડા મુખ્ય ભૂમિકામાં ]
૩) Kesari [અક્ષય કુમાર મુખ્ય ભૂમિકામાં ]


યુદ્ધની પૂર્વ-ભૂમિકા :

૧૯મી સદીનો પૂર્વાર્ધ એ બે વિસ્તરતા સામ્રાજ્યોનો કાળ હતો. એક બ્રિટીશ જાસૂસી અધિકારી આર્થર કોનોલીએ આ બે સામ્રાજ્યો વચ્ચેના ચડસા-ચડસી અને હરીફાઈના સમયને "The Great Game" એવું નામ આપ્યું હતું.  એક તરફ રશિયાના ઝાર (રાજા) એલેકઝાંડર પહેલા હેઠળ વિસ્તરતું રશિયન સામ્રાજ્ય અને બીજી તરફ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની હેઠળ વિસ્તરતું બ્રિટીશ સામ્રાજ્ય. જેમ જેમ રશિયાના ઝારનું આધિપત્ય મધ્ય એશિયામાં દક્ષિણ તરફ આગળ વધી રહ્યું હતું તેમ તેમ બ્રિટીશ સામ્રાજ્યના વહીવટકર્તાઓને પોતાના "Jewel of the Crown of British Empire" એટલે કે ભારત ઉપર રશિયાની નજર હોય એમ લાગવા માંડ્યું હતું. [ અહીં નીચે નકશામાં જુઓ. ] બીજી બાજુ રશિયાને બ્રિટીશ સામ્રાજ્ય મધ્ય એશિયા તરફ આગળ વધી રહ્યું હોય એમ લાગી રહ્યું હતું. ટૂંકમાં બે સામ્રાજ્યો વચ્ચે અવિશ્વાસ અને સતત યુધ્ધના ભયનું વાતાવરણ હતું.


ઇસ્ટ ઇન્ડિયા હેઠળના "કંપની રાજ"નું એમ માનવું હતું કે જાતે દિવસે રશિયા અફઘાનિસ્તાન સર કરીને તેનો ઉપયોગ કંપની રાજની સોનાની લગડી એવા ભારત ઉપર હુમલો કરવા એક તખ્ત તરીકે કરશે. આથી એક આગોતરો દાવ ખેલીને અફઘાનિસ્તાનમાં પોતાને આધીન એવી શુજા શાહની હેઠળની એક કઠપૂતળી સરકાર બેસાડવાના ઈરાદાથી બ્રિટીશરોએ ૧૮૩૮માં પહેલું એંગ્લો-અફઘાન યુદ્ધ આદર્યું. શુજા શાહની સરકાર લાંબુ ટકી નહિ અને કંપની રાજનો હેતુ સર્યો નહિ પણ પ્રયત્નો ચાલુ રહ્યા. આજ પ્રયત્નો હેઠળ ૧૮૭૮થી ૧૮૭૯ વચ્ચે બીજું એંગ્લો-અફઘાન યુદ્ધ થયું. અફઘાનો શેર અલી ખાનના નેતૃત્વ હેઠળ લડ્યા. આ યુધ્ધમાં બંને પક્ષે ઘણી ખાના-ખરાબી થઇ. લડાઈ તેમજ ત્યાર બાદની માંદગીના લીધે બ્રિટીશ પક્ષે ૧૦,૦૦૦ જેવા સૈનિકોના મોત થયા જયારે અફઘાનોના પક્ષે પાક્કો આંકડો મળતો નથી પણ માત્ર યુદ્ધ દરમ્યાન જ ૫૦૦૦ સૈનિકો શહીદ થયા. ત્યાર બાદની માંદગીના લીધે મરણ પામ્યા તે અલગ. આ યુદ્ધનો અંત ૨૬મી મે ૧૮૭૯ન દિવસે "ગન્દમકની સંધિ" થી [ગંદમક નામનું આ ગામ હાલમાં અફઘાનિસ્તાનમાં છે] આવ્યો જેમાં અફઘાનિસ્તાને કંપની રાજની માંગણી સ્વીકારી. મુખ્ય માંગણી અફઘાનિસ્તાનને રશિયન અને બ્રિટીશ રાજ્ય વચ્ચે  'બફર' રાજ્ય તરીકે વાપરવાની હતી  કે જેમાં કંપની રાજ તેમના વિદેશ/રાજદ્વારી સંબંધો ઉપર નજર રાખે અને બદલામાં અફઘાનિસ્તાન મોટે ભાગે પોતાની સ્વાયતત્તા જાળવી શકે. આ સંધિના અમુક વર્ષો બાદ ૧૮૯માં બ્રિટીશ કંપની રાજ્ય અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચે સીમા રેખા નક્કી કરવાના અને ભવિષ્યમાં ઘર્ષણ ટાળવાના ઈરાદાથી બ્રિટીશ રાજદૂત મોર્ટીમેર દુરંદ અને અફઘાની અમીર (રાજા ) અબ્દુલ રહમાન ખાન વચ્ચે કરાર થયો જે માત્ર એક જ પાનાનો હતો અને તે "દુરંદ સીમા રેખા કરાર" તરીકે જાણીતો છે. ૧૨ નવેમ્બર ૧૮૯૩ના કરાયેલ આ કરાર દ્વારા કંપની રાજ અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચેની ૨૪૩૦ કિલોમીટર (૧૫૧૦ માઈલ)ની સર્વે દ્વારા નક્કી કરાયેલી સીમા સરહદ સ્વીકારવામાં આવી હતી. [ખાસ નોંધ : આ જ દુરંદ સીમા આજે પણ અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાન વચ્ચે આંતર-રાષ્ટ્રીય સરહદ તરીકે વપરાય છે જેને અફઘાનિસ્તાન અધિકૃત રીતે સ્વીકારવા તૈયાર નથી ]

આ દુરંદ રેખા એવી રીતે નક્કી કરવામાં આવી હતી કે જેના લીધે પશ્તુન એટલે કે અફઘાનોના ગણાતા પ્રદેશ એવા "પશ્તુનીસ્તાન" અને બલોચ લોકોના ગણાતા એવા બલુચિસ્તાન બંનેના બે ભાગલા થઇ ગયા. બંને પ્રદેશો ત્યારના અફઘાનિસ્તાન અને કંપની રાજ હેઠળના બ્રિટીશ ભારતમાં એમ બે ભાગમાં વહેંચાઇ ગયા. [નીચેનો નકશો જુઓ]

 આ ભાગલાના લીધે સ્થાનિક અફઘાનોમાં ભારોભાર નારાજગી અને ગુસ્સો હતો. અફઘાની પઠાણોની  ગણના ખૂબ જ કાબેલ અને આક્રમક લડ્વૈયાઓમાં થાય છે. સૈયદુલ્લાહ નામના ફકીરની આગેવાની હેઠળ તેમણે બ્રિટીશ ચોકીઓને ઘેરા ઘાલીને લડવાનું ચાલુ કર્યું. આમાંનો મલકંદની છાવણીનો ઘેરો અને તેનું યુદ્ધ પ્રખ્યાત છે કારણકે જે સેનાપતિએ પાછળથી આવીને આ ઘેરો તોડીને બ્રિટીશ સૈનિકોને મદદ કરી હતી તે આગળ જઈને બ્રિટનના વડા-પ્રધાન બન્યા જેમનું નામ છે વિન્સ્ટન ચર્ચિલ.

આ જ અફઘાની પઠાણોના બ્રિટીશ વિરુદ્ધના યુદ્ધોમાનું એક યુદ્ધ તે સારાગઢીનું યુદ્ધ.

યુદ્ધ :

બ્રિટીશરોએ હાલના પાકિસ્તાનના અફઘાનિસ્તાનની સીમાને અડીને આવેલા પશ્ચિમી વિસ્તારોમાં મૂળભૂત શીખ રાજા રણજીત સિંહે (શેર-એ-પંજાબ તરીકે પ્રખ્યાત) બનાવડાવેલી એવી નાની નાની ચોકીઓની મરમ્મત કરાવીને ચોકીઓ સ્થાપી હતી કે જેના દ્વારા તેઓ આ અફઘાનોની ગતિવિધિ ઉપર નજર રાખી શકે. તેમાંની  એક ચોકી તે આ સારાગઢીનીચોકી.આ ચોકી વ્યૂહાત્મક દ્રષ્ટિએ ખૂબ જ અગત્યની હતી કારણકે તે Fort Lockhart (મસ્તાનનો કિલ્લો) અને Fort Gulistan (કવાગ્નરીનો કિલ્લો)  ની બરોબર વચ્ચે ઉંચી ટેકરી પર સ્થિત હતી અને બંને કિલ્લાની વચ્ચે સંદેશા આપ-લે કરવા માટે અનિવાર્ય હતી. તે વખતે હેલીઓગ્રાફ નામના સાધનની મદદથી અરીસાથી તીવ્ર પ્રકાશના લીસોટાઓ દ્વારા મોર્સ કોડના સંકેત વાપરીને સંદેશા મોકલવામાં આવતા હતા.આ ઉપરાંત ધાર, સંગર, સરતોપ, થાળ અને સદ્દાની પણ નાની નાની ચોકીઓ હતી. આ બધું જ હાલના પેશાવરથી નૈઋત્યમાં આશરે ૨૫ માઈલ દૂર ૫-૭ માઈલના વિસ્તારમાં આવેલું છે. [નીચેનો નકશો જુઓ. ] ચોકીઓ અને આ કિલ્લા એમ કુલ મળીને ૧૧ નાના-મોટા થાણાં હતા.


ખાંકી ખીણમાં સ્થિત સામના રેંજ [Samana Range] તરીકે જાણીતા આ વિસ્તારના આ કિલ્લા અને ચોકીઓનું બાંધકામ લગભગ સરખું જ હતું. દરેકની પથ્થરની દીવાલો આશરે ૧૨થી ૧૫ ફૂટ ઉંચી હતી અને આકાર લંબચોરસ હતા. ફરક માત્ર તે કેટલા સૈનિકોને સમાવી શકે તેનો હતો. લોકહાર્ટના કિલ્લામાં ૩૦૦ સૈનિકોને અને ગુલીસ્તાનના કિલ્લામાં ૨૦૦ સૈનિકોને સમાવવાની ક્ષમતા હતી જયારે ધાર, સંગર, સરતોપ અને સારાગઢી વગેરે નાની ચોકીઓ માત્ર ૨૫થી ૫૦ સૈનિકોને સમાવી શકે તેટલી હતી.  આ ચોકીઓ ઉપર લેફ્ટનન્ટ કર્નલ જોહન હોઉટન ની આગેવાનીમાં ૩૬માં શીખ પાયદળના સૈનિકો તૈનાત હતા [આ 36th Sikh હાલમાં ભારતીય લશ્કરના શીખ રેજીમેન્ટમાં ૪થી બટાલિયન તરીકે કાર્યરત છે. ] તેમાંના માત્ર ૨૧ સૈનિકો હવાલદાર ઈશ્વર સિંહની આગેવાનીમાં આ સારાગઢીની ચોકી પર હતા. તેમનાં નામ નીચે પ્રમાણે છે.
  1. હવાલદાર ઈશ્વર સિંહ (રેજીમેન્ટ ક્રમાંક ૧૬૫)
  2. નાયક લાલ સિંહ (૩૩૨)
  3. લાન્સ નાયક ચંદા સિંહ (૫૪૬)
  4. સિપાહી સુંદર સિંહ (૧૩૨૧)
  5. સિપાહી રામ સિંહ (૨૮૭) 
  6. સિપાહી ઉત્તર સિંહ (૪૯૨)
  7. સિપાહી સાહિબ સિંહ (૧૮૨)
  8. સિપાહી હીરા સિંહ (૩૫૯)
  9. સિપાહી દયા સિંહ (૬૮૭)
  10. સિપાહી જીવન સિંહ (૭૬૦)
  11. સિપાહી ભોલા સિંહ (૭૯૧)
  12. સિપાહી નારાયણ સિંહ (૮૩૪)
  13. સિપાહી ગુરુમુખ સિંહ ( ૧૭૩૩)
  14. સિપાહી જીવન સિંહ (૮૭૧)
  15. સિપાહી ગુરુમુખ સિંહ (૮૧૪)
  16. સિપાહી રામ સિંહ (૧૬૩)
  17. સિપાહી ભગવાન સિંહ (૧૨૫૭)
  18. સિપાહી ભગવાન સિંહ (૧૨૬૫)
  19. સિપાહી બુટા સિંહ (૧૫૫૬)
  20. સિપાહી જીવન સિંહ (૧૬૫૧)
  21. સિપાહી નંદ સિંહ (૧૨૨૧)
આ ભાગલાના લીધે મુખ્યત્વે પશ્તુનોની પાંચ જુદી જુદી જાતિઓ બ્રિટીશ સામે જંગે ચડી હતી. આ પાંચ હતી અફ્રીદી (શાહિદ અફ્રીદી યાદ છે ને!?), દૌલતઝાઈ, ઇસ્લામઝાઈ, લશ્કરઝાઈ અને હમસાયા. અફ્રીદી સિવાયની ચાર જાતિઓ સમૂહમાં ઓરક્ઝાઈ તરીકે ઓળખાય છે. તેઓએ ૧૮૯૭ના ઓગસ્ટ મહિનાથી જ હુમલા ચાલુ કરી દીધા હતા. કર્નલ હોઉટન લોકહાર્ટના કિલ્લાના મુખ્ય થાણામાં સ્થિત હતા. પહેલો હુમલો ૨૭ ઓગસ્ટે ગુલીસ્તાનના કિલ્લા પર થયો. બીજો હુમલો સંગર અને ધારની ચોકીઓ ઉપર બીજા દિવસે એટલે કે ૨૮મી એ થયો. ૩જી સપ્ટેમ્બરે ગુલીસ્તાન ઉપર ફરી હુમલો થયો. અફઘાનો ગોરિલા યુદ્ધ નીતિથી લડતા હતા. તેમની પાસે સંખ્યા બળ હતું પણ બ્રિટીશરો જેવા આગવા શસ્ત્ર-સાધનો ન હતા. તેમના હુમલાથી ભીંસમાં આવી પડેલા ૩૬ શીખ પાયદળને મદદ માટે કુર્રમ-કોહાટથી અન્ય બ્રિટીશ ટુકડીઓ ૮મી સપ્ટેમ્બરે આવી પહોંચી હતી. પણ કિલ્લા સુધી ના પહોંચી શકવાના લીધે આ ટુકડીઓ ૧૧મી એ પોતાના થાણા માટે  હંગુ તરફ પાછી વળી.

૧૨મી સપ્ટેમ્બરે અફઘાનોએ  પૂર્વમાં ગોગરા, પશ્ચિમમાં સામના સક ઉપરાંત ગુલીસ્તાન,ધાર સંગર અને સારાગઢી ઉપર ફરી એક સાથે ચઢાઈ કરી.તેઓની કુલ સંખ્યા ૧૨,૦૦૦ થી ૨૦,૦૦૦ની વચ્ચે આંકવામાં આવી છે.  સારાગઢીના પૂર્વમાં આવેલા લોકહાર્ટના કિલ્લામાં સ્થિત કર્નલ જોહન હોઉટન આ અંગે જાણકારી હોવા છતાં અફઘાનોની હજારોની સંખ્યા જોતા સહાય ટુકડીને ચાહીને પણ સારાગઢી તરફ રવાના કરી ના શક્યો. કારણકે સૈનિકોએ પશ્ચિમમાં આવેલી સારાગઢી  ચોકી તરફ જવા માટે ઉંચાઈ પર સ્થિત કિલ્લાથી નીચે ઉતરવું પડે અને નીચેના સપાટ મેદાનોમાં હાજર હજારો અફઘાની વિદ્રોહીઓનો સામનો કરવો પડે જે ઓછી સંખ્યાના કારણે શક્ય ના હતું. તે સમયે બ્રિટીશરોનું મુખ્ય હથિયાર રાયફલો હતી જેમની આ સામના રેન્જમાં સ્થિત કિલ્લા અને ચોકીઓમાં નીચે પ્રમાણે હતી.

લોકહાર્ટનો કિલ્લો........ ૧૬૮ સૈનિકો અને તેટલી જ રાયફલો.
ગુલીસ્તાનનો કિલ્લો.....૧૭૫ સૈનિકો અને તેટલી જ રાયફલો.
સંગરની ચોકી...............૪૪ રાયફલો
ધારની ચોકી.................૩૭ રાયફલો
સરતોપની ચોકી...........૨૧ રાયફલો
સારાગઢીની ચોકી.........૨૧ રાયફલો.

સારાગઢીની ચોકી ઉપર દરેક સિપાહી પાસે ૪૦૦ ગોળીઓનો પૂરવઠો હતો. જે હજારોના ટોળાંની સામે ટક્કર લેવા માટે પૂરતો ના હતો. તેમની સ્થિતિ અદ્દલ કારગીલ યુધ્ધમાં જે સ્થિતિ પાકિસ્તાનીઓની હતી તેવી હતી. તેમની પાસે ઊંચાઈનો લાભ હતો પણ નાની નાની ટેકરીઓ ઉપર નાની નાની ચોકીઓ હોવાથી સંખ્યા બળ નહોતું. જયારે અફઘાનોની સ્થિતિ જે સ્થિતિ ભારતીય લશ્કરની હતી તેવી હતી, તેઓ ઉંચાઈ પર સ્થિત શત્રુ સામે લડી રહ્યા હતા એટલે તેમના પક્ષે ખુવારી વધુ થવાનું  કુદરતી રીતે જ જોખમ હતું. [નોંધ : નીચે જે વિડીયો છે એમાં દરેક પાસે માત્ર ૪૦ ગોળીઓ હતી તેમ જણાવવામાં આવ્યું છે જે સાચું નથી. આકંડાની ખાતરી કર્નલ હોઉટનના અધિકૃત પત્રોમાંથી કરેલ છે અને સંદર્ભ નીચે આપ્યા છે. ]

શરૂઆતમાં તો અફઘાનોએ સીધા જ સામા ધસી જઈને ચોકી સુધી પહોંચવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ તેમાં તેઓ સફળ ના થયા અને તેમના સૈનિકો શહીદ થયા એટલે તેમણે ડુંગર પર પડેલા મોટા પથ્થરોની આડમાં અને ટેકરી પરના કુદરતી જ ખાડાઓનો ફાયદો લઈને ચોકીની નજીક સરકાવના પ્રયત્નો ચાલુ કર્યા.. નીચેથી સતત થઇ રહ્યા ગોળીઓના વરસાદમાં બધાંય ૨૧ સૈનિકો વળતો જવાબ આપવામાં વ્યસ્ત હતા અને તેમના ખ્યાલ બહાર ૨ અફઘાનો છેક ચોકીની બાહરી દીવાલ સુધી પહોંચી ગયા. તેમણે દીવાલની નીચે આસ્તે આસ્તે ખોદવાનું ચાલુ કર્યું કે જેથી તેમાં તેઓ વિસ્ફોટકો ભરી શકે. ચોકી ઉપર સૈનિકો આ હકીકતથી અજાણ હતા. સારાગઢીની પશ્ચિમમાં ગુલીસ્તાનના કિલ્લા પર મેજર ડેસ વોક્સે આ દૂરબીનથી નજરે જોયું અને હેલીઓગ્રાફ વડે સારાગઢીના સૈનિકોને સતર્ક કરવા પ્રયાસ કર્યો પણ સારાગઢી ઉપર સૈનિકો વ્યસ્ત હોવાથી સંદેશ ઝીલાયો નહિ. આ બાજુ કર્નલ હોઉટને પણ સંદેશ મારફતે ગોળીઓ સાચવીને વાપરવા માટે સંદેશ મોકલ્યો પણ તે પણ સફળ ના થયો. સારાગઢીની ઉપર હુમલો આશરે સવાર ૯ વાગ્યે ચાલુ થયો હતો. કર્નલ હોઉટન કંઈ મદદ કરવા અક્ષમ હોવાથી ઉંચો નીચો થઇ રહ્યો હતો. આશરે મધ્યાહને તેણે અમુક સૈનિકોને  Lee-Metford પ્રકારની લાંબા અંતર સુધી પ્રહાર કરતી રાયફલો સાથે લોકહાર્ટના કિલ્લાથી થોડેક જ દૂર મોકલીને અફઘાનો ઉપર પાછળથી પ્રહાર કરીને તેમનું ધ્યાન લોકહાર્ટ તરફ દોરવાનો નિષ્ફળ પ્રયાસ કર્યો. કદાચ અફઘાનો પણ જાણતા હતા કે તે કિલ્લામાં વધુ સૈનિકો છે એટલે તેઓએ તેમનું ધ્યાન સારાગઢી ઉપર જ રાખ્યું. આ સમગ્ર ઘટના ક્રમ દરમ્યાન પેલા ૨ અફઘાનોએ તો ચોકીની ધારે ધારે ખોદીને તેમાં વિસ્ફોટકો ભરવાનું ચાલુ જ રાખ્યું. ત્યાર બાદ તેમણે ચોકીના લાકડાના દરવાજાને આગ લગાડવાનો પ્રયાસ આદર્યો. આશરે બપોરના ત્રણ વાગે સિપાહી ગુરુમુખ સિહે લોકહાર્ટના કિલ્લાને ગોળીઓ ખૂટી જવા અંગેનો હેલીયોગ્રાફ દ્વારા સંદેશ મોકલ્યો. આ દરમ્યાન વિસ્ફોટકોના ધડાકાઓથી દિવાલના પત્થરો ખરવા લાગ્યા હતા અને જેના કારણે સૈનિકોનું કવર ઓછું થવા લાગ્યું હતું. હવે અફઘાનો વધુ ને વધુ સંખ્યામાં ચોકી સુધી પહોંચવા લાગ્યા હતા. આ બાજુ હોઉટન કૈક પણ મદદ કરવા અધીરો થઇ ગયો હતો. તે લેફ્ટનન્ટ મુન અને ૯૦ સૈનિકો સાથે સારાગઢીની ચોકી તરફ જવા નીકળી પડ્યો. અહી સારાગઢીની ચોકી ઉપર ભીષણ હાથોહાથની લડાઈ શરૂ થઇ ગઈ હતી અને એકે એક શીખ સૈનિક કાળ બનીને અફઘાનો ઉપર તૂટી પડ્યો. "જો બોલે સો નિહાલ, સત શ્રી અકાલ" ના નારાઓથી સામના રેન્જનું આકાશ ગૂજી રહ્યું હતું. હોઉટન અને એની ટોળી હજી તો માત્ર હજારેક યાર્ડ જ લોકહાર્ટથી આગળ વધી હશે અને તેમણે દૂર સારાગઢીનીદીવાલો આંબીને અફઘાનોને ચોકીમાં દાખલ થતાં જોયા. તેમણે ચોકીનો દરવાજો ભડ ભડ ભડકે બળતો જોયો. તેઓ સમજી ગયા. માત્ર ૬ કલાકના ટૂંકા ગાળામાં ૨૧ પરાક્રમી શીખો કેસરિયા થઈને લડ્યા અને જયારે યુધ્ધને અંતે અફઘાન પક્ષે જાનહાનિની ગણતરી થઇ ત્યારે કુલ ૪૫૦ મર્યા કે ઘાયલ થયાના આંકડા મળ્યા. જીવતા રહેલા અફઘાનોએ પોતે એક એક શીખે તેમના ૨૦-૨૦  સૈનિકોને માર્યા હોવાનું નોંધ્યું છે. આ નીચેનો ફોટો આ સારાગઢીની ચોકી નષ્ટ થયા બાદનો ફોટો છે જે કર્નલ હોઉટને ખુદ પાડ્યો હતો.....



કલ્પના તો કરો કે કીડીયારુંની જેમ ઉભરાતાં અફઘાનો વચ્ચે શીખો કેવા અદમ્ય સાહસ અને વીરતાથી લડ્યા હશે.વિચાર માત્રથી મારા રૂવાંડા ઉભા થઇ જાય છે.  નમન છે આ શીખ સમુદાયને કે જેમના રગે-રગમાં લોહી નહિ માત્ર અને માત્ર વીરત્વ ભરેલું છે. This is the story of the greatest last-stand battle of all times : The Battle of Saragarhi


સ્મૃતિ :

શીખોની આ શૌર્યપૂર્ણ શહાદતના સમાચાર જ્યારે બ્રિટન પહોંચ્યા ત્યારે સમગ્ર બ્રિટને ભારતીય શીખોના શૌર્યને સલામ કરી હતી. તમામે તમામ શહીદોને બ્રિટીશ સરકાર તરફથી ત્યારે ભારતીય સૈનિકોને અપાતો બહાદુરીનો સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર ‘ઇન્ડિયન ઑર્ડર ઑફ મેરિટ’થી નવાજ્યા હતા અને સાથે સાથે પ્રત્યેક શહીદ પરિવારને ૫૦ એકર જમીન અને ૫૦૦ રૂા. પણ આપવામાં આવ્યા હતા. એટલું જ નહીં બ્રિટન સરકાર દ્વારા ૧૨ સપ્ટેમ્બરના દિવસને ‘સારાગઢી દિવસ’ તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યો. આજે પણ આ દિવસે બ્રિટન ઇંગ્લેન્ડમાં ખાસ કરીને સૈન્ય દ્વારા સારાગઢીના પ્રત્યેક શીખ શહીદોને યાદ કરવામાં આવે છે.

ભારતીય સૈન્યની શીખ રેજિમેન્ટ આજે પણ દર વર્ષે ૧૨ સપ્ટેમ્બરના દિવસને ‘સારાગઢી દિન’ તરીકે ઊજવે છે. સારાગઢીના તમામ શહીદોની યાદમાં ‘ખાલસા બહાદુર’ નામનું કાવ્ય લખાયું છે. શહીદ થયેલા તમામ યોદ્ધાઓ ફિરોઝપુર અને અમૃતસર જિલ્લાના હોવાથી તેમની યાદમાં આ બન્ને જિલ્લામાં ગુરુદ્વારા બનાવવામાં આવ્યા છે. એક સારાગઢી ગુરુદ્વારા અમૃતસરના સુવર્ણ મંદિરના મુખ્ય દ્વાર નજીક તો બીજું ફિરોઝપુરની છાવણીમાં છે.

ખૂબ જ દુ:ખની વાત છે આપણા ઇતિહાસમાં મુઘલોના આક્રમણ, અંગ્રેજ સરકાર સામેની લડાઈઓ તો ખૂબ જ ભણાવાય છે, પરંતુ સારાગઢી જેવી ભારતીય યોદ્ધાઓની શૌર્યગાથાઓને કોઈ જ સ્થાન આપવામાં આવ્યું નથી.તમારામાંથી કોઈની ગુજરાત સરકારના શિક્ષણ વિભાગ કે શિક્ષણ મંત્રી જોડે ઓળખાણ હોય તો બે હાથ અને ત્રીજું માથું નમાવીને વિનંતી કે આ લેખ એમના સુધી પહોંચાડજો અને એમને કહેજો કે આવી અભૂતપૂર્વ શૌર્ય અને બલિદાનની કથાઓ પાઠ્યક્રમમાં ઉમેરે. [સમય કાઢીને આવી બીજી ઘણી કથાઓ આ બ્લોગ પર મૂકવાની યોજના છે.] 

હવે તમે છેક આટલે સુધી રસ લઈને વાંચ્યું એટલે આભાર તરીકે આ એક નાની વિડીયો કલીપ બતાવવી હતી જે ૨ જ મિનિટમાં આ આખી અમર ગાથાનો કિસ્સો રજૂ કરે છે....[Raise the volume for video please!!]

જય હિન્દ !જય હિન્દ કી સેના.

સંદર્ભો
૧) Lieutenant-Colonel John Haughton, Commandant of the 36th Sikhs: A Hero of Tirah, a Memoir
૨) Saragarhi Battalion: Ashes to Glory
૩) Saragarhi: The Forgotten Battle
૪) https://www.kickstarter.com/projects/saragarhi/saragarhi-the-true-story
૫) http://sanjaydrasti.blogspot.com/2017/10/blog-post.html

Monday, October 15, 2018

કાયદાની આડમાં.....

આખા લેખમાં જ્યાં જ્યાં લાલ રંગના વાક્યો છે તેના ઉપર ક્લિક કરતાં તે તમને સંલગ્ન સમાચારની વેબસાઈટ ઉપર લઇ જશે. 
આમ તો યાદી હજી ઘણી લાંબી છે પણ હાલ પૂરતું જવા દો.
આ બધાં બહાનાની આડમાં શું?


ભલા માણસ હજીય મગજમાં ઝબકારો ના થયો!? હિંદુ સંસ્કૃતિ પર આઘાત. આ બધાં બહાનાની આડમાં હિંદુ ધર્મના તહેવારો, મંદિરો અને હિન્દુઓની જીવન પદ્ધતિ ઉપર ખૂબ જ ચીવટતા, ગણતરી અને આયોજનપૂર્વક હુમલા કરવામાં આવી રહ્યા છે....અને આ કઈ અત્યારનું નથી. ભારત ૧૯૪૭માં આઝાદ થયો ને તે પહેલાનું ચાલે છે... હા, પહેલા બહુ નાના-પાયે, અહીં-તહીં નાનું-મોટું કૈક કર્યા કરતાં જે રાષ્ટ્રીય સ્તર સુધી લઇ જવાની તે લોકો હિંમત નહોતા કરતાં એટલું જ. ભલા માણસ, ગામના ઓછું ભણેલા પણ ઘણું ગણેલા લોકો સમજી ગયા, આપણે શહેરીને વિદેશમાં રહેતા હિંદુઓ ક્યારે સમજશું? ક્યારે જાગશું? ફરી સોમનાથ તોડશે ત્યારે કે પછી આ વખતે તિરૂપતિ કે વૈષ્ણવ દેવી તોડશે ત્યારે? શું ખામી છે આપણા બધાનાં મગજમાં કે બધું આમ આંખ સામે દીવા જેવું સ્પષ્ટ હોય તોય ગમ નથી પડતી....કાં તો સમજીનેય ચૂપ છીએ.

આપણા વિરોધી લોકો ખૂબ જ સંગઠિત છે અને પોતાના ધ્યેય અંગે સ્પષ્ટ છે. તેમનું એક જ ધ્યેય છે, સામ-દામ-દંડ-ભેદ, કોઈ પણ પ્રકારે જગ-વિખ્યાત ભારતની આધ્યાત્મિકતાનો ખાત્મો અને તેના ફળ સ્વરૂપે હિન્દુઓનું પતન જેથી કરીને આ દેશને ફરી ગુલામ બનાવી શકાય અને પહેલાંની જેમ જ એનું ફરી શોષણ કરી શકાય. તમને એવું લાગતું હશે કે ગપગોળા હાંકુ છું નહિ? કે પછી વાતનું વતેસર કરી રહ્યો છું, ખરુંને ? ચાલો તો તમને અમુક નક્કર હકીકતો જણાવું. ભારતમાં બિન-ખેતીલાયક ખાનગી જમીનો સૌથી વધુ કોની પાસે છે ? લગાવો તુક્કો અને સાચું પડે તો મને નીચે ટિપ્પણી કરીને કહેજો. દેશમાં સૌથી વધુ ખાનગી જમીન 'કેથોલિક' ચર્ચ પાસે છે. હું નથી કહેતો, ભારત સરકારના આધિકારિક આંકડા કહે છે. અને આ રહ્યો નીચે પુરાવો. 

ભારતમાં ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ કેટલી જમીનથી શરૂઆત કરી હતી તે સમય કાઢીને વાંચી લેજો. હજી ય મારી વાતમાં વિશ્વાસ ના આવ્યો હોય તો ચાલો એકબે વધુ સવાલ પૂછું. 1) એશિયા ખંડનું સૌથી પહેલું ચર્ચ ક્યાં છે જાણો છો? 2) એશિયા ખંડનું સૌથી મોટું ચર્ચ ક્યાં છે જાણો છો? પહેલું નાગાલેન્ડમાં અને બીજું આર્થિક રીતે પછાત ગણાતાં  છત્તીસગઢમાં. જે રાજ્યોમાં પાંખી વસ્તી અને બેરોજગારી વધુ હોય ત્યાં આ ચર્ચીયાઓ સૌથી પહેલાં પહોંચી જાય અને રીતસર તમારી જોડે સોદો કરે. દરેક વ્યક્તિ જે ધર્માંતરણ કરે એમને 8 થી 10 લાખ રોકડા અપાય છે. એની પણ સાબિતી રૂપે નીચે વિડીયો લિંક મૂકું છું કે જેથી કદાચ તમને મારી વાત પર વિશ્વાસ બેસે. 
 

અને ધ્યાનમાં રાખજો આપણે ભલે હિંદુ કે જૈન કે શીખ કે પછી શિવપંથી કે શક્તિપંથી કે વિષ્ણુપંથીના નામે જુદા જુદા ફાંટાઓમાં વહેચાયેલા હોઈએ, એમના માટે તો આપણે બધાં જ મૂર્તિ-પૂજકો છીએ જે એમના ધર્મ પ્રમાણે અસ્વીકાર્ય છે. એમના ધાર્મિક પુસ્તકોમાં આપણને Satan (એટલે કે શેતાન) સાથે સરખાવવામાં આવ્યા છે. આ વિરોધીઓ કેટલા ‘Organized’ છે એનો હું તમને સ્વાનુભવ કહું છું. મારા નિયમિત વાચકો જાણે જ છે કે હું કેલીફોર્નીયામાં રહું છું. કેલીફોર્નીયા આમ “Progressive/Liberal” રાજ્ય ગણાય છે, એટલે કે અહીના લોકો અમેરિકાના બીજા રાજ્યોની સરખામણીમાં, દાખલા તરીકે ‘બાઈબલ બેલ્ટ’ તરીકે ઓળખાતા રાજ્યોની સરખામણીમાં ઓછા ધાર્મિક છે એમ કહી શકાય. પણ અહીંયે વટાળ પ્રવૃત્તિ ધમધોકાર ચાલે છે કારણકે અહીની ઘણી મોટી immigrant વસ્તી વિદેશથી આવેલી છે. અમારા ઘરે દર ૨-૩ મહીને ‘જેહોવા’સ વિટનેસ’ (Jehova’s Witness) કે જે દુનિયાભરમાં બિન-ખ્રિસ્તી લોકોનું ખ્રિસ્તી ધર્મમાં ધર્માંતરણ કરાવવા માટે કુખ્યાત છે તેઓના સદસ્યો મજાની ટાઈ-સૂટ-બૂટ પહેરીને આવે અને રવિવારે સવારે જ સ્મિત સાથે બારણું ખખડાવે. પ્રેમથી બે ઘડી આડી-અવળી વાતો કરે અને પછી પ્રેમથી મફત ‘બાઈબલ’ની પ્રત પકડાવતા જાય.પાછા કહે કે સમય મળે વાંચજો અને અમે પાછા આવશું. અમારી સોસાયટીમાં ઘણાં ભારતીય કુટુંબો રહે છે. એ લોકો આ વાતની બરાબર નોંધ લીધી અને ૬ મહિના પછી કોક નવા ધોળિયા નવલોહિયા યુવાન-યુવતીઓને સાથે લેતા આવ્યા જેઓ અહીંના સ્થાનિક મહાવિદ્યાલયો (University) માં ભારતની ભાષાઓ ભણે છે. આ કોલેજથી આવેલા આ યુવાન-યુવતીઓ, [યુવતીઓએ પંજાબી ડ્રેસ પહેરેલ હતો અને ભાઈઓએ ઝભ્ભો!!] અમારા ઘરે બેલ વગાડીને કહે, “કેમ છો!? આજે રજાનો શું કાર્યક્રમ છે. બાઈબલ વાંચવાનો મોકો મળ્યો કે!!? ”.... લે!!!! હું તો જોઇને- સાંભળીને દંગ રહી ગયો. એક ક્ષણ તો કઈ સૂઝે જ નઈ કે શું જવાબ આપવો. બાજુમાં રહેતા મરાઠી પાડોશીને ત્યાં બેલ મારે તો કે “काय म्हणते भाऊ !!! काय चालले ?!! “

ગજબ ના કહેવાય? મને કે તમને (ટૂંકમાં હિન્દુઓને કે જૈનોને કે શીખોને ) વટલાવવા માટે અને પોતાના ધર્મમાં ખેંચી જવા માટે કેટલી દ્રઢતા અને કટિબદ્ધતા. આપણને ફોસલાવવા આપણી ભાષા અને રીતભાતેય શીખ્યા. આપણામાં તો આવો વટલાવવાનો રિવાજ કે ઉત્સાહ નથી એટલે એ જવા દો પણ કોઈ આપણા ધર્મને કે આપણા ધર્મના અનુયાયીઓને ક્ષતિ ના પહોચાડે એની તકેદારી રાખવા માટે આમાંની ૧૦% ય પ્રતિબદ્ધતા કે કાર્યદક્ષતા છે??? 

દાખલા તરીકે હું કહું કે ચાલો રવિવારે સવારે હિંદુ સ્વયંસેવક સંઘની શાખામાં કે મફત ‘ભગવદ ગીતાજી’ના પુસ્તકોનું વિતરણ કરવા તો કેટલા હિંદુઓ તૈયાર થાય ખબર છે? ૧૦૦માંથી ૫ થાય તે દિ સાંજે હું ઘેર ઘીના પાંચ દીવા કરું છું. ગપગોળા નથી હાંકતો, સ્વાનુભવ પરથી કહું છું. અને સામે પક્ષે લોકો વટાળ પ્રવૃત્તિ માટે દરેક રવિવારે, એકેય રવિવારે ખાડો પાડ્યા વગર, ઠંડી હોય કે ગરમી, વરસાદ હોય કે પૂર, ભારત-ભરમાં હજારોની ટીમોમાં ગામે-ગામ ખૂંદવા નીકળી પડે છે. કુદરતી આફતોમાં તો ખાસ! એતો એમના ધર્મનો વેપલો કરવાનો કે માર્કેટિંગ કરવાનો સોનેરી અવસર!!! લોકોની બદહાલી અને તકલીફનો ગેરલાભ ઉઠાવીને એમને થોડી આર્થિક મદદ કરવી અને એના બદલામાં એમને આડકતરી રીતે ધર્માન્તરણ માટે દબાણ કરવું. એમને Sales and Marketing વાળાઓની જેમ રીતસરના ટાર્ગેટ આપેલા હોય છે. કોણે કયું ગામ, કઈ જાતિ, કઈ નાતનું કયું ખોરડું કે બારણું ખખડાવવાનું અને કેમ વાત કરવાની એની તાલીમ આપેલી હોય છે. અને નિયમિત પગાર ઉપરાંત જેટલાને વટલાવે એ પ્રમાણે 'બોનસ’ મળે છે. ના માનવામાં આવતું હોય તો જાતે કોઈ આંતરિયાળ ગામમાં જઈ તપાસ કરી આવો. અરે સાહેબ એનાથીય સહેલું, લો ને આ લીંક (અહીં ક્લિક કરો ) ઉપર એમણે જાતે જ ઈન્ટરનેટ ઉપર તેમના ટાર્ગેટ જીલ્લાઓ, તાલુકાઓ, ગામો અને નાતની યાદીઓ મૂકી છે. તમારા ગામનું અને તમારી જ્ઞાત(નાત)નું નામ એમાં છે કે નહિ ચકાસી લેજો. અને એય ના કરો તો આ એક-બે ઉદાહરણો નીચે જોઈ લેજો. 



અને સાહેબ જો મારી એક પણ વાત ખોટી હોયને તો મને એમના પ્રભુ ઇસુ ખ્રિસ્તની જેમ જાહેરમાં ટાંગી દેજો.

આ કેરળના શબરીમાલા મંદિરમાં સદીઓ જૂની ધાર્મિક માન્યતા અને લોક-ભાવનાને અવગણીને જે સુપ્રીમ કોર્ટે દખલગીરી કરી છે એની પાછળ મૂળ હાથ આ હિંદુ-વિરોધી લોકોનો છે. જે લોકો  જીવનમાં ક્યારેય કોઈ મંદિરના પગથિયા ચઢ્યા નથી અને ચઢવાનાય નથી તેઓ માત્ર અને માત્ર હિન્દુઓની એકતા તોડવા અને તેમના મંદિરોની પવિત્રતા ભંગ કરવાના બદ-ઈરાદાથી ‘પ્રજાતંત્ર’નો ગેર-ફાયદો ઉઠાવીને કોર્ટમાં બેકારની રજૂઆતો કરે. આ શબરીમાલા મંદિરમાં દાવો કરનારા કોણ છે ? હિન્દૂ છે? જેને આપણા મંદિરોના 'મ' ની સમજ નથી તે લોકો લોકતંત્રના નામે મન થાય ત્યારે અને મન થાય એ મંદિર અને તેની પ્રથાઓ વિરુદ્ધ કેસ કરી દે અને સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયમૂર્તિઓ કે જેઓને સ્થાનિક મંદિરોના ઈતિહાસ, પ્રથા/પદ્ધતિ અને સ્થાનિક લોકોની આસ્થા અને લાગણીઓની કોઈ માહિતી કે દરકાર નથી અને તેઓ આ બધું ધરાર અવગણીને ખોટા નિર્ણયો આપે તોય ભારતભરની ૮૦ કરોડથી વધુ હિંદુ પ્રજાના પેટનું પાણી ય ના હાલે એમાં મારી ઊંઘ ઊડી જાય છે. અને આજ કોર્ટ જયારે બિન-હિન્દુઓના મુદ્દાઓ ઉપર કોઈ કેસ દાખલ કરે (દાખલા તરીકે મુસલમાન સ્ત્રીઓના મસ્જીદમાં દાખલ થવા અંગે ) તો ફટ દઈને કેસ રદ્દ કરી દે છે. વાંચીને ખાતરી કર્યા પછી કહું છું કે આવું તો ક્યાંય આપણા બંધારણમાં નથી લખ્યું કે હિન્દુના દરેક વિષયમાં ચંચૂપાત કરવી અને બાકીનાને દૂધ પીતાં બાલુડાંની જેમ છાવરવા અને તેમના કેસોની સુનાવણી ના કરવી. એક તો ભારતની કુલ વસ્તીમાં હિન્દુઓની સંખ્યા દર વસ્તી ગણતરીમાં ઘટતી જઈ રહી છે, તેની પાછળ ઘણાં કારણ છે. ઉપરથી આ અન્ય ધર્મો દ્વારા સતત અપ્રત્યક્ષ રીતે કનડગત. આવું જ ચાલ્યું તો કાલ ઉઠીને ભારતની સંસ્કૃતિ પોતે જ એક ‘ઈતિહાસ’ બની જશે...

આ વિડીયો કેરળના હિન્દુઓના વિરોધનો છે. મારી તમારી અને દરેક હિન્દુની નૈતિક ફરજ છે કે એમનો સાથ આપીએ અને દેશમાં પ્રજાતંત્રના નામે આપણા હિંદુઓ ઉપર જે બળજબરી કરવામાં આવી રહી છે એનો સામનો કરીએ. જુઓ અને જાણો કે જે સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશો આજે કેરળના હિંદુઓ અને શબરીમાલા મંદિર જોડે આજે કરી રહ્યા છે એજ કાલે શ્રીનાથજી મંદિર કે અક્ષરધામ મંદિર જોડે કે અંબાજી મંદિર અને ગુજરાતના હિંદુઓ સાથે કરશે જ. કારણકે આ એમની “Tested and Perfected” Method છે.... કેરળ પહેલા તામિળનાડુના મંદિરોમાં, આંધ્ર પ્રદેશના મંદિરોમાં, તેલંગાણાના મંદિરોમાં આ જ થઇ જ ચૂક્યું છે એટલે આવું માનવાની ભૂલ ના કરતાં કે આપણા ગુજરાતમાં આવું ના થઇ શકે....

સ્વામી શરણં, અયપ્પા શરણમ.  

Saturday, July 7, 2018

સ્ત્રીઓ દ્વારા નિર્મિત જાણીતા ભારતીય સ્થાપત્યો

જુદા જુદા ઐતિહાસિક કાળના સ્થાપત્યો ઠેર ઠેર આપણાં દેશમાં ચારે બાજુ ફેલાયેલા જોવા મળે છે. દેશનું ગમે તે રાજ્ય કે ગમે તે ખૂણો પકડો તમને કોઈક ભવ્ય સ્થાપત્ય જોવા મળશે જ. આ સ્થાપત્યો આપણા ગૌરવવંતા અને સમૃદ્ધ ઇતિહાસની જીવંત સાક્ષી પૂરે છે.

પણ હું તમને એમ પૂછું કે આમાંના કેટલા સ્થાપત્યો સ્ત્રીઓએ બનાવડાવ્યા હતા? જો સ્થાપત્યકળામાં ઋચિ હશે તો તમે ચોક્કસ જાણતા હશો, પણ મોટે ભાગે લોકો 'સ્ત્રી' અને 'સ્થાપત્ય' બે શબ્દનો ભેગો ઉલ્લેખ થાય એટલે પહેલું તાજ મહેલનું જ નામ લે. પણ વાત સ્ત્રીઓ માટે કે સ્ત્રીઓની યાદમાં બનાવાયેલા સ્મારકો કે બાંધકામો અંગે નથી!  સ્ત્રીઓ 'દ્વારા' બનાવડાવ્યામાં આવ્યા હોય એવા જાણીતા સ્થાપત્યોની વાત છે. આમ તો યાદી લાંબી છે પણ આપણે દેશના ચાર ખૂણાઓમાંના ચાર સ્થાપત્યોની વાત કરશું. અને જો તમને લાગે કે આ જાણીતા નથી તો અવશ્ય જોવા જજો, લોકોને કહેજો અને આ લેખ મિત્રો સુધી પહોંચાડજો એટલે જાણીતા થઇ જશે!! આપણી ધરોહર અને વિરાસત જાણીતી થવી જ જોઈએને!


















૧) મહારાણી મંદિર, ગુલમર્ગ (ઉત્તર)
કાશ્મીર ઘાટીમાં ગુલમર્ગ શહેરની વચ્ચોવચ એક નાના ટેકરા પર આવેલું મહારાણી શંકર મંદિર નાનું પણ સુંદર મંદિર છે. તે રાણીજી મંદિર તરીકે પ્રચલિત છે. એનું અધિકૃત નામ શ્રી મોહિનીશ્વર શિવાલય છે. આ મંદિર ૧૯૧૫માં મહારાણી મોહિની બાઈ સિસોદિયા કે જે ત્યારના મહારાજા રાજા હરી સિંહના પત્ની હતા તેમના દ્વારા બનાવડાવામાં આવ્યું હતું. તેઓ શ્રી મહારાણા મોહન દેવ સિસોદિયાના પુત્રી હતા. તેમની અટક પરથી ખ્યાલ આવે છે કે તેઓ રાજપૂતોની શાન સમા મેવાડના હતા. એ પણ ખ્યાલ આવે છે કે તેમણે તેમની પૈતૃક અટક જાળવી રાખી હતી. મંદિરનું અધિકૃત નામ તેમના નામ પરથી જ પાડવામાં આવ્યું હતું.

થોડાક જ પગથિયાં ચઢીને મંદિર પહોંચો ત્યાં તમને પૃષ્ઠ-ભૂમિમાં નયનરમ્ય બરફાચ્છાદિત શિખરો સાથેનું સુંદર મંદિર જોવા મળશે. મંદિર નાનું છે પણ આવા વિષમ વાતાવરણમાં અને કાશ્મીરના પાંખી વસ્તીવાળા આ વિસ્તાર માટે આ પૂરતું છે. વળી એ પણ ધ્યાનમાં રહે કે આ ત્યારે બનાવવામાં આવ્યું હતું જયારે રાજ-રજવાડાઓની સત્તા બ્રિટીશરોને આધીન હતી અને તેમનો સુવર્ણકાળ અસ્ત પામી ચૂક્યો હતો...



૨) વિરૂપાક્ષ અને મલ્લિકાર્જુન મંદિર,પત્તદ્કલ,કર્ણાટક (દક્ષિણ)

 પત્તદ્કલને ભારતીય મંદિર સ્થાપત્યની પ્રયોગશાળા મનાય છે. કર્ણાટકના લગભગ મધ્યમાં આવેલા આ સ્થાને ઉતર ભારતીય નગર શૈલી અને દક્ષિણ ભારતના દ્રવિડ શૈલી એમ બંને પ્રકારના મંદિરો આવેલા છે. પત્તદ્કલ એક સમૂહ છે કે જેમાંના મોટા ભાગના મંદિરો સાતમી અને નવમી સદીની વચ્ચે ચાલુક્ય વંશના રાજાઓએ બનાવ્યા હતા. પણ મલ્લિકાર્જુન મંદિર અને વિરૂપાક્ષ મંદિર રાજા વિક્રમાદિત્ય બીજાની રાણીઓએ બનાવડાવ્યા હતા.

રાણી લોકમાદેવીએ વિરૂપાક્ષ મંદિર દ્રવિડ શૈલીમાં બનાવ્યું હતું. એમ મનાય છે કે આ મંદિર કાંચીપુરમના કૈલાસનાથ મંદિર ઉપરથી પ્રેરણા લઈને બનાવાયું હતું. અને આજ મંદિરની પ્રેરણાથી ઇલોરાનું  કૈલાસ મંદિર બનવવામાં આવ્યું હતું. આ મંદિરને રાણીની યાદમાં 'લોકેશ્વર' મંદિર તરીકે પણ ઓળખે છે.

મલ્લિકાર્જુન મંદિર રાણી ત્રિલોકમાદેવીએ બનાવડાવ્યું હતું. તે લગભગ વિરૂપાક્ષ મંદિર જેવું જ છે પણ થોડુંક નાનું છે.
બંને રાણીઓએ હકીકતમાં રાજા વિક્રમાદિત્યના કાંચીપુરમના પલ્લવો ઉપરના વિજયની યાદગીરી તરીકે આ મંદિરો બનાવ્યા હતા. પત્તદ્કલ એક યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરીટેજ સ્થળ છે.



3) દક્ષિણેશ્વર કાળી મંદિર (પૂર્વ) 

ઇસ ૧૮૫૫માં રાણી રાસમણી નિર્મિત કલકત્તા નજીક દક્ષિણેશ્વર સ્થિત કાળી માતાનું મંદિર હુગલી નદીના કાંઠે આવેલું છે. આ 'ભવતારિણી' માતાકે જે સંસારના ભવસાગરમાંથી જીવોને તારવે એવા કાળી માતાનું મંદિર છે.પ્રસિદ્ધ સ્વામી વિવેકાનંદના ગુરૂજી એવા શ્રી રામકૃષ્ણ પરમહંસનો આ મંદિર જોડે નાતો છે.

આ ખૂબ જ વિશાળ મંદિર સંકુલ છે કે જેમાં મુખ્ય મંદિર ઉપરાંત વિશાળ મધ્ય-ચોક, ચારે તરફ ઘણાં ઓરડા, શિવજીને સમર્પિત ૧૨ નાના મંદિરો, રાધા-કૃષ્ણ મંદિર, સ્નાન-ઘાટ અને રાણી રાસમણીને સમર્પિત દેરી પણ આવેલ છે.

રાણી રાસમણી મહીશ્ય જાતિના હતા અને જાણ બજારના જમીનદાર હતા. તેઓ પોતાની દાનવૃતિ અને કૃપાળુ સ્વભાવ માટે જાણીતા હતા. સન ૧૮૪૭માં તેઓ માતાના દર્શન માટે હિન્દુઓના પવિત્ર એવા કાશીની જાત્રા માટે તૈયારી કરી ચૂક્યા હતા. તેઓ ૨૪ હોડીઓમાં સામાન, સગાં-વ્હાલાં, સેવકો અને સાધનો સાથે જવા તૈયાર હતા. લોકવાયકા પ્રમાણે સફરની આગલી રાત્રે જ તેમને માતાએ સ્વપનમાં દર્શન દીધા અને માતાએ તેમને કીધું કે

"કાશી સુધી જવાની જરૂર નથી, અહીં જ ગંગાના કિનારે મારું સુંદર મંદિર બનાવ અને હું અહી જ બિરાજમાન થઈશ અને તારી ભક્તિ સ્વીકારીશ."
  આ સાંભળીને રાણી ખૂબ જ પ્રભાવિત થયા અને તેમણે તરત જ દક્ષિણેશ્વર ગામમાં ૨૫ એકરની જગ્યા લીધી. સન ૧૮૪૭થી ૧૮૫૫ સુધી ૯ વર્ષ સુધી કામ ચાલ્યું અને તે સમયના ૯,૦૦,૦૦૦ ના ખર્ચે મંદિર સંપન્ન થયું.  બંગાળની પરમ્પરાગત પધ્ધત પ્રમાણે 'નવ-રત્ન' અથવા તો નવ-શિખર વાસ્તુકળામાં બનાવાયેલ આ મંદિર ત્રણ માળ ઊંચું અને દક્ષિણ-મુખી છે. મુખ્ય મંદિર ૩૦ મીટર અથવા તો ૧૦૦ ફૂટ ઊંચું છે. શિવજીના ૧૨ નાના મંદિરો પૂર્વ-મુખી છે અને હુગલી નદીના ઘાટની બંને બાજુએ સ્થિત છે.  રાધા-કૃષ્ણ મંદિર મુખ્ય મંદિરની ઇશાન બાજુએ આવેલું છે. જ્યેષ્ઠ મહિનાની પૂનમ એટલેકે એ 'સ્નાન યાત્રા'ના પવિત્ર એવા ૩૧મી મે ૧૮૫૫ના દિવસે મંદિરમાં માતાની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી. પૂરા ૧ લાખ બ્રાહ્મણો દેશભરમાંથી પ્રાણપ્રતિષ્ઠા કરવા આવ્યા હતા.  રામકુમાર ચટ્ટોપાધ્યાય આ નવા શ્રી શ્રી જગદીશ્વરી મહાકાળી મંદિરના મુખ્ય પૂજારી નિમાયા. થોડાક જ વખતમાં તેમના નાના ભાઈ ગદાઈ કે ગદાધર પણ તેમની સાથે જોડાયા કે જે પાછળથી રામકૃષ્ણ પરમહંસ તરીકે ખ્યાતનામ થયા. મંદિરના ઉદઘાટનના વર્ષ બાદ જ રામકુમારનું અવસાન થતાં રામકૃષ્ણ અને તેમના પત્ની શારદા દેવીના હાથમાં સંચાલન સોંપવામાં આવ્યું.


સન ૧૮૫૬થી લઈને છેક ૧૮૮૬ સુધીના ૩૦ વર્ષોમાં રામકૃષ્ણજીના અથાગ પ્રયત્નો અને વિદ્વતાના લીધે જ આ મંદિર જાણીતું થયું અને દેશભરમાંથી લોકોને આકર્ષતું થયું.

મંદિરના શરૂ થયાના ૫ વર્ષ અને૯ મહિના બાદ જ રાણી રાસમણી ૧૮૬૧માં ગંભીર માંદગી બાદ અવસાન પામ્યા.

૪) રાણીની વાવ, પાટણ, ગુજરાત (પશ્ચિમ)
અમદાવાદથી આશરે ૧૪૦ કિમી ઇશાન દિશામાં સ્થિત અણહિલવાડ પાટણએ સોલંકી વંશની ગાદી (રાજધાની) હતી. સોલંકી વંશના રાજા ભીમદેવ પહેલાંની યાદમાં ૧૧મી સદીના અંત સમયમાં રાણી ઉદયમતી નિર્મિત અને ખૂબ સુંદર શિલ્પોથી અલંકૃત એવી રાણીની વાવ એ નિસંદેહ ગુજરાતનું આભૂષણ છે. આમ તો ગુજરાતના આ વિસ્તારમાં ઘણી બધી ઐતિહાસિક વાવ બાંધવામાં આવેલ છે પણ તેમાંથી કોઈ રાણીની વાવની તોલે ના આવે. આ વિશાળ વાવ સંકુલને ૨૦૧૪માં "યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરીટેજ"  સ્થળ તરીકેની માન્યતા મળી છે. આ સ્થળની ખાસિયત એ છે કે તેની પાછળ માત્ર રાજાની યાદમાં સ્મારક બનાવવાનો હેતુ નહોતો પણ મુખ્યત્વે રાજ્ય/સમાજ કલ્યાણનો ઉમદા ભાવ હતો. ગુજરાતના સૂકા પ્રદેશો અને ત્યાં પાણીની અછત કોઈ નવી વાત નથી. તેથી આ વાવ સ્મારક હોવા ઉપરાંત સ્થાનિક લોકો માટે પાણી સંગ્રહ કરતું સુંદર સ્થાપત્ય છે. આ આખી વાવ જમીનની સપાટીથી નીચે છે. ટીકીટ લઈને સંકુલમાં દાખલ થાઓ તો સુંદર અને જાળવવામાં આવતા બગીચાની વચ્ચેથી નીચે ઉતારવાના પગથિયા સાથેની તમને મોટી વાવ જોવા મળશે. અને અંદર ઘણાં બધાં 'માળ' છે, સામાન્ય રીતે આપણે માળ જમીનથી ઉપર બાંધેલા મકાનોમાં જોઈએ છીએ. જેમ જેમ અંદર ઉતરતા જાઓ તેમ તેમ વધુને વધુ બારીક અને અદભુત શિલ્પો તમને જોવા મળે.પથ્થરોમાં કંડારાયેલી ભારતીય સભ્યતાની ચીર-સ્મરણીય વાતો તમને મંત્ર-મુગ્ધ કરી દેશે.સૌથી વધુ તમને ભગવાન વિષ્ણુના દશાવતાર અને સ્ત્રીઓના ૧૬ શણગાર સાથે જોડાયેલા શિલ્પો જોવા મળશે. એક રાણી દ્વારા નિર્મિત હોવાથી ૧૬ શણગારના શિલ્પનું કારણ સમજાય છે. ભગવાન વિષ્ણુનું શેષ શૈયા પરનું પ્રચલિત સ્વરૂપ પણ તમને અહી કંડારેલું જોવા મળશે. તે ઉપરાંત અમુક નાગ-કન્યાઓના પણ સુંદર શિલ્પ છે.


લેખ ગમે તો બીજાઓ જોડે વહેંચજો!!!

Friday, April 6, 2018

અતુલિત બલ ધામા......

બાળ-માનસ સ્વાભાવિક રીતે તુલનાત્મક અને ગણનાત્મક હોય છે, ખરું કે નહિ? કોઈ વસ્તુનું માપ લઈને કે ગણતરી કરીને બહુ આનંદ આવતો હોય છે. અને શરૂઆત તો ગણતરી હજી આવડતી પણ ના હોય ત્યારથી થઇ જાય છે. દાખલા તરીકે ૨-૩ વર્ષના ભાઈઓ કે બહેનો મમ્મીએ શીરો બનાવ્યો હોય તો પહેલો હાથ ફેલાવીને કહેશે હું 'આટલો બધો' ખાઇશ. બીજો હજુ વધુ હાથ ફેલાવીને કે કહેશે હું 'આટલો બધો' (તારા કરતાં વધારે) ખાઇશ. પછી જયારે ગણતરી શીખી જાય ત્યારે એક કહેશે હું ચાર વાટકી શીરો ખાઇશ તો બીજો કહેશે હું પાંચ વાટકી ખાઇશ. આજ ઉદાહરણ લખોટીઓ કે ક્રિકેટમાં કોણે કેટલા રન કર્યા એના ઉપર કે બીજી ઘણી વાતો ઉપર આપી શકાય.  ભણવામાં પણ 'મેં ૨ પાના ભરીને નિબંધ લખ્યો' ને 'મેં ૩ પાના ભરીને નિબંધ લખ્યો' એમ સરખામણી ને ગણતરી થતી હોય છે...



બાલ્યકાળમાં બધી જ વસ્તુઓમાં અને બધી જ વાતમાં આવી ગણતરી કરવાની ટેવ મને પણ હતી. એટલે જયારે મારી માએ મને હનુમાન ચાલીસા મોઢે કરાવ્યા ત્યારે એમાંની એક કડી હતી,

                             रामदूत अतुलित बल धामा । अंजनि पुत्र पवन सुत नामा ॥

એમાંય પાછો એજ સવાલ....

 હવે આ 'અતુલિત' એટલે કેટલું ? 

માપ કેવી રીતે કાઢવું એની બાળ-સહજ ઉત્સુકતા હતી. મમ્મીને ત્યારે પૂછ્યું તો હતું પણ તે વખતે મમ્મીએ શું જવાબ આપ્યો હતો તેનું સ્મરણ નથી. પણ કોઈ મનમાં બેસી જાય એવો જડબેસલાક જવાબ મળ્યો ના હતો, એટલું પાક્કું. નહિ તો યાદ જ હોત. હશે, કઈ દરેક બાળકને એના દરેક સવાલનો જવાબ થોડી મળે છે! વાત ઉંમર સાથે વિસરાઈ ગઈ. થોડા જ દિવસ પહેલા પસાર થઇ ગયેલી હનુમાન જયંતીના દિવસે અમદાવાદ મેમનગર ગુરુકુળના પુરાણી શ્રી હરિસ્વરૂપદાસજી મહારાજના મુખે જયારે ઊંડાણથી હનુમાનજીના બળનું વર્ણન સાંભળ્યું ત્યારે આ બાળપણનો આ સવાલ તાજો થઇ ગયો અને એના કરતાય વધારે, ભલેને ૨૫ વર્ષે જવાબ મળ્યો પણ મળ્યો તો ખરો ને ! આ વાતનો આનંદ આનંદ થઇ ગયો. અને આ સવાલ/જવાબ અને આનંદ બીજા સાથે વહેંચવા માટે જ આ લેખ લખ્યો.

તો સવાલ છે હનુમાનજી નું બળ કેટલું....? પહેલા કૈક તુક્કા લગાવો, જુઓ તો ખરા આપણી કલ્પના શક્તિના ઘોડા કેટલા દોડે છે પછી નીચે વર્ણન વાંચો....

જ્ઞાનની અખૂટ ખાણ એવા હરિસ્વરૂપદાસજી મહારાજ કહે છે, આમ તો 'અતુલિત'નો અર્થ છે જેને તોલી કે માપી ના શકાય એવું કે જેનો આંકડો પાડી ના શકાય. પણ છતાંય એમ કહેવાય છે કે

  • ૧૦૦૦ અશ્વોમાં જેટલું બળ હોય એટલું એક મદ-ઝરતાં જંગલમાં મુક્ત વિહરતા હાથીમાં હોય. 
  •  આવા ૧૦,૦૦૦ હાથી ભેગા કરો એટલી તાકાત/બળ ઇન્દ્રના હાથી 'ઐરાવત' માં છે. 
  • આવા ૧,૦૦,૦૦૦ 'ઐરાવત' હાથી ભેગા કરો એટલું બળ એકલા ઇન્દ્રમાં છે.
  • આવા ૧૦,૦૦,૦૦૦ 'ઇન્દ્ર' ભેગા કરો એટલું બળ દધિચી ઋષિના કેડના હાડકામાંથી બનેલા એવા શસ્ત્ર 'વજ્ર'માં છે. 
  • આવા ૧,૦૦,૦૦,૦૦૦ 'વજ્ર' ભેગા કરો એટલું બળ હનુમાનજીની ટચલી આંગળીમાં છે......
  • બાકી હનુમાનજીની પૂરી તાકાતનું ગણિત તમે કરી લો......
હું હનુમાનજીનો 'ફેન' છું એમાં કોઈ નવી વાત નથી પણ ફેન હોવા સાથે સાથે મને નવા 'ફેન' બનાવવામાં વધુ રસ છે. એટલે જ એક ખૂબ સરસ વાત જે મારા એક મિત્રે મને કીધી હતી તે તમને કહું છું....



Don’t tell Hanuman how big your problems are,


Tell your problem how big your HANUMAN is!!

જય બજરંગબલી!

જયશ્રીરામ !



Saturday, January 13, 2018

હિન્દુ શૂરવીર - ચંદ્રશેખર આઝાદ!

અમેરિકામાં રહીને બાળકને ગુજરાતી કક્કો શીખવાડતાં 'ઝ' સુધી પહોચ્યો. આમ તો ઝ થી ઝભલું ને ઝ થી ઝાડ. એ તો શીખવ્યું પણ ઝ થી 'આઝાદ' તો આવનારી પેઢીને શીખવવું જ પડે. ભલે પછી તેઓ અહીં તેમના વતન અમેરિકામાં મોટા થાયને રહે. ભલેને હજી નાના રહ્યા, વાંચી ના શકે પણ એમને વાતો કહી તો શકાય અને કહેવી જ જોઈએ.

ચંદ્રશેખર આઝાદ માટે નાનપણથી જ માન હતું. એમના નાના-મોટા ઘણાં પ્રસંગો વાંચ્યા છે પણ અમુક સ્મૃતિ-પટ પર જડાઈ જાય. નીચેના પ્રસંગ એમાંના જ  છે.

'ગીતા અને પિસ્તોલ' 
દેશની મુક્તિ કાજે મલકાતે મુખડે શહાદત વહોરી લેનાર ચંદ્રશેખર આઝાદ પોતાની પાસે હંમેશા લાલ વસ્ત્રમાં બાંધેલી 'ગીતા' રાખતા. ગીતા જાણે તેમના જીવનનું એક અનિવાર્ય અંગ બની ગઈ હતી! 'ગીતા' તેમની પાસે ના હોય એવું ક્યારેય બન્યું નહોતું. એકવાર તેમનો જૂનો મિત્ર તેમને મળવા આવ્યો. તેણે આઝાદને કહ્યું, "આઝાદ, તને એક પ્રશ્ન પૂછું?"

'જરૂર પૂછ !"

"તું હંમેશા એક હાથમાં પિસ્તોલ રાખે છે અને બીજા હાથમાં ગીતા રાખે છે. આમ ગીતા અને પિસ્તોલ બંને સાથે રખાય ખરા?"

'કેમ ન રખાય?'

મિત્રે કહ્યું, " જો, ગીતા તો પ્રાણ-રક્ષક છે, જીવનને સાત્વિક બનાવવા ગીતા પોતાની પાસે રાખી તેનું પઠન કરવું જોઈએ એ વાત માનું છું. પણ આ પ્રાણ-રક્ષક ગીતાની સાથે પ્રાણ-ઘાતક પિસ્તોલ રાખી શકાય ખરી?"

આનો તરત જ જવાબ આપતાં પોતાના આ મુસ્લિમ મિત્રને કહ્યું, " 'ગીતા' અને 'પિસ્તોલ' એ બંનેને સાથે રાખવામાં કશો જ વાંધો નથી. તું આ વિશે જે માને છે તે ભૂલભરેલું છે. આ બંનેમાંથી એકેય પ્રાણ-ઘાતક નથી બલકે પ્રાણ-રક્ષક જ છે."

એ મિત્ર પૂરા ધ્યાનથી મૌન રહીને આઝાદને સાંભળી રહ્યો હતો કેમકે તેને આઝાદના બોલવામાં વચ્ચે બોલીને વિક્ષેપ પાડવાની ઈચ્છા નહોતી.

આઝાદે પોતાની વાત આગળ ચલાવતાં કહ્યું, :' મિત્ર, ગીતા તો મારો એક પ્રેરણાસ્ત્રોત છે, જે બતાવે છે કે આતતાયીઓને "નહીં" મારવા એ પાપ છે. અંગ્રેજો ભારત માટે આતતાયીઓ છે અને આતાતાયીઓના અત્યાચારોને સહન કરવા એ ગીતાના આદેશની અવહેલના કરવા સિવાય બીજું કશું ગણાય નહિ.

આતતાયીઓના સંહાર માટે તો ખુદ ભગવાન પણ અવતાર લેતા હોય છે! વળી આ સાથે તું એક બીજી વાત પણ સાંભળી લે! ગીતા કર્મનો સંદેશ આપે છે અને પિસ્તોલથી હું ગીતાએ બતાવેલ મારું કર્મ આચરું છું. આમ પિસ્તોલ હું આતતાયીઓના સંહાર માટે રાખું છું, તેમાં ગીતાની કોઈ અવહેલના થતી નથી.'


આઝાદની આ વાત સાંભળી પેલો મુસ્લિમ મિત્ર આઝાદનો સદાનો સાથીદાર બની ગયો અને એ ઉપરાંત 'ગીતા'નો ભકત પણ!



અહેસાનનો બદલો 



ક્રાંતિકારી ચંદ્રશેખર 'આઝાદ' ફરારીનું જીવન ગુજારી રહ્યા હતા. સરકારે એમને પકડી લાવનારને પૂરા પાંચ હજાર રૂપિયાનું ઇનામ આપવાની જાહેરાત કરી હતી.

એક તોફાની રાતે 'આઝાદ' લાચારીથી કોઈ એક વિધવાને તેના ત્યાં આશ્રય આપવા માટે વિનવી રહ્યા હતા. વિધવાએ પ્રથમ તો તેમને કોઈ ડાકુ ધારી લીધા, પણ આઝાદે જયારે પોતાનો પરિચય આપ્યો ત્યારે વિધવા તેમને આશીર્વાદ આપવા લાગી.

તેણે ભૂખ્યા આઝાદને ભોજન કરાવ્યું.

આ દરમ્યાન આઝાદને જાણવા મળ્યું કે વિધવાને એક લાગ્નોન્મુખ યુવાન પુત્રી છે પણ દહેજના અભાવને કારણે તેનું લગ્ન થઇ શકતું નથી. આઝાદને એક ઉપાય સૂઝી આવ્યો.

તેમણે વિધવાને કહ્યું, " મા, તમે મને આશ્રય આપ્યો તે ઉપકાર હું ભૂલી નહિ શકું. આ ઉપકારનું ઋણ મારે ચૂકવવું જ પડે. હું એક એવો ઉપાય બતાવું છું કે જેનાથી તમારી પુત્રીની સમસ્યા હલ થશે અને તેના લગ્ન લેવાઈ શકશે."

પોતાની વાતને વધુ સ્પષ્ટ કરતાં આઝાદે કહ્યું, : ' મા, સરકારે મારી ધરપકડ માટે રૂપિયા પાંચ હજારના ઈનામની જાહેરાત કરી છે. તમે કાલે સવાર પડતાં જ મને પોલીસને હવાલે કરી દો. તમને ઇનામની રકમ મળી જશે અને દીકરીના લગ્નની સમસ્યા હલ થઇ જશે.'

આ સાંભળીને વિધવા રડી પડી. તે બોલી : 'બેટા, પાંચ હજાર તો શું, પાંચ લાખ આપે તોય તને પોલીસને હવાલે કરીશ નહિ.'

સવારે જાગીને વિધવાએ જોયું તો 'આઝાદ'નો ખાટલો ખાલી હતો પણ હા, ખાટલા પર રૂપિયાનો એક ઢગલો પડ્યો હતો. અને સાથે એક ચિઠ્ઠી!

કાગળમાં લખ્યું હતું, 'મા, મારી બહેનને આ પાંચ હજાર રૂપિયાથી સુંદર લગ્નજીવન પ્રાપ્ત થઇ શકશે. શું એક ભાઈ તેની બહેન માટે આટલું ના કરી શકે?'

નમન છે એ માને જેણે પોતાની કૂખે-જણેલી દીકરીના સુખી-સંસાર કરતાં પારકા દીકરાનો જીવ ક્યાંય ઉંચો ગણ્યો અને નમન છે એ 'આઝાદ'ને કે જેના વિચારો આવતી કઈ કેટલીય પેઢીઓને પોત-પોતાના દેશને આબાદ અને 'આઝાદ' રાખવા માટે પ્રેરણા આપતાં રહેશે.

જય હિન્દ.
દેશ-દાઝ.

Tuesday, December 26, 2017

પ્રેરક પ્રસંગ

આમ તો આ લેખ/ટૂચકો ગયા વર્ષે મૂકવો જોઈતો હતો પણ મોડો તો મોડો, જાણવા જેવો ખરો.

સને ૧૯૬૬માં લખનૌમાં કે. કે. કોલેજમાં રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ(RSS - Rashtriya Swayamsevak Sangh)ની ગ્રીષ્મ-પ્રશિક્ષણ શિબિરનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. સમગ્ર ઉત્તરપ્રદેશમાંથી હજ્જારો સ્વયંસેવકો તેમાં ભાગ લેવા આવ્યા હતા.

સામૂહિક સ્નાનાગારમાં કેટલાક સ્વયંસેવકો પોતાના કપડાં ધોઈ રહ્યા હતા ત્યારે સંઘના ટોચના નેતા પણ કપડાં ધોવા આવી પહોચ્યાં. જેવા પોતાના ધોતિયાને પાણીમાં પલાળી સાબુ ઘસવા લાગ્યા એટલે એક સ્વયંસેવક એમની પાસે પહોંચી ગયો. નેતાને વિનંતી કરતાં એ બોલ્યો : અમે હાજર હોઈએ ત્યારે આપના વસ્ત્રો આપ સ્વયં ધુઓ તો અમને બહુ જ દુઃખ થાય. લાવો આપના વસ્ત્રો હું ધોઈ આપું. આપની સેવા કરવાની મને તક આપો.

ધોતિયા પર સાબુ લગાવવાની ક્રિયા ચાલુ રાખી સ્મિત કરતાં નેતા બોલ્યા : " ભાઈ, વસ્ત્ર પર લાગેલો મેલ તો હરકોઈ માણસ માત્ર પાંચ જ મિનિટમાં ધોઈ નાખશે. પરંતુ રાષ્ટ્રનો મેલ ધોવાની હિંમત બધામાં નથી હોતી, કારણકે રાષ્ટ્ર પર લાગેલો મેલ ધોવા માટે તો જીવનભર ખૂંપી જવું પડે છે. મને આશા છે કે એ હિંમત અને ધૈર્ય તમારામાં છે."

આ વાત યુવાન હૈયે સોંસરવી ઊતરી ગઈ. એ સ્વયંસેવકે તેમજ એની સાથે વસ્ત્રો ધોઈ રહેલા એના મિત્રોએ એ પળે જ સામાજિક અને સાંસારિક બધી પ્રવૃતિઓ છોડી દઈ સંઘના આજીવન સક્રિય સભ્ય બની જઈ પોતાની જાતને સેવાકાર્યમાં ખર્ચી નાખવાનો દ્રઢ નિર્ધાર કર્યો.

 રાષ્ટ્ર પરનો મેલ ધોવાનો આદેશ આપનાર એ નેતા હતા પંડિત શ્રી દીનદયાળ ઉપાધ્યાય.

સંઘને ચરણે જીવન ન્યોછાવર કરી દેનાર કાર્યકર્તા હતા જ્ઞાનેન્દ્ર, 'અજ્ઞાન'.


Saturday, November 18, 2017

પરમવીર ચક્રધારી મેજર સોમનાથ શર્મા

આ લેખ ઈન્ટરનેટ પર મૂકવાની પ્રેરણા મિત્ર શ્રી શૈલેશભાઈ પાંડેના પ્રોત્સાહનને આભારી છે. તેમની હરહમેંશની ઉક્તિ "बस इतना याद रहे, एक साथी और भी था" મન-મસ્તિષ્કમાં એવી તે આલેખાઈ ગઈ છે કે હવે તો કૈંક રાષ્ટ્રભક્તિને લાગતું એવું જે આપણી ગુજરાતી ભાષામાં ઈન્ટરનેટ પર ના ઉપલબ્ધ હોય એવું લખે જ છૂટકો...

શ્રી રવીન્દ્ર અંધારિયા લિખિત જનકલ્યાણ વર્ષ ૬૬, અંક ૧(એપ્રિલ ૨૦૧૬) માંથી સાભાર....


સૂરજે ડૂબતાં પહેલાં આકાશમાં કેસરનો છંટકાવ કરી દીધો હતો. મંદ મંદ પવન વહેતો હતો. મેજર શર્માએ આજની સાંજ મેજર તિવારીના નામ કરી દીધી હતી. મેજર કે. કે. તિવારી તેમના જીગરી દોસ્ત હતા. બંનેની પ્રથમ મુલાકાત બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમ્યાન બર્મામાં રણમોરચે થયેલી. મેજર સોમનાથ હજુ તાજા તાજા જ લશ્કરમાં જોડાયા હતા. ૨૨ જાન્યુઆરી ૧૯૪૨માં તેઓ ૪ કુમાઉ રેજીમેન્ટમાં કમિશન્ડ ઓફિસર તરીકે જોડાયા હતા.તેમના સૈનિક જીવનની શરૂઆત બીજા વિશ્વયુદ્ધથી થયેલી. માત્ર ૧૯ વર્ષની ઉંમરે (જન્મ કાંગડા, પંજાબ - ૩૧ જાન્યુઆરી ૧૯૨૩) તેઓ લશ્કરમાં જોડાયા. તેમના પિતા મેજર અમરનાથ શર્મા લશ્કરમાં ડોકટર હતા અને આર્મી મેડીકલ સર્વિસના ડાયરેક્ટર જનરલના પદેથી નિવૃત થયા હતા. બાળક સોમનાથ શાળા કક્ષાએ રમત-ગમત તથા સ્પર્ધાત્મક ખેલોમાં આગળ પડતાં વિદ્યાર્થી હતા. એટલું જ નહિ, મિલનસાર સ્વભાવને કારણે મિત્રવર્તુળમાં પણ લોકપ્રિય હતા. આજે તેઓ દિલ્હી સ્થિત મિત્ર મેજર તિવારીને ત્યાં હતા. પ્રારંભિક પરિચય તરત જ મિત્રતામાં પરિણમ્યો હતો. બંને વતનપરસ્ત હતા, નેક અને બહાદુર સૈનિક હતા, યુદ્ધ કુશળ સેનાપતિ હતા. મેજર તિવારી સાથેની આ દોસ્તી પારિવારિક સબંધમાં તબ્દીલ થઇ હતી. મેજર સોમનાથની નાની બહેન ડો. કમલાના લગ્ન મેજર તિવારી સાથે થયેલા. આજ બંને મિત્રો વાતે વળગ્યા હતા. સમય સર... સર.... સરી રહ્યો હતો. ઘડિયાળ ટક....ટક....કરી રહી હતી ત્યાં જ મેજર શર્માના નામે ઓર્ડર આવ્યો - તાત્કાલિક બડગામ (કસ્શ્મીરની ઉત્તર -પશ્ચિમી સરહદ પરનું વ્યૂહાત્મક દ્રષ્ટિએ અગત્યનું ગામ) મોરચે હાજર થાવ. ઓર્ડર મળતાં જ મેજર સોમનાથ શર્મા સટાક દઈને ઉભા થઇ ગયા..... વાતાવરણમાંથી જાણે પડઘો પડ્યો.

રજા ત્યારે દિલબર..... અમારી વાત થઇ પૂરી, અમારી વાત થઇ પૂરી.... ને જાણે રાત થઇ પૂરી....

મેજર તિવારી ઉભા થઈને મેજર શર્માનો જમણો હાથ પકડી બોલ્યા, 'આ સંજોગોમાં તારે.....ડાબા હાથમાં પ્લાસ્ટર છે (હોકી રમતાં રમતાં તેમનો ડાબો હાથ ભાંગી ગાયો હતો ને તે પ્લાસ્ટરમાં હતો.) એ કેમ ભૂલે છે. આ સ્થિતિમાં તું મોરચો કેવી રીતે સંભાળીશ?

મેજર શર્માને એજ ક્ષણે તેના મામા લેફ્ટનંટ કિશોરદત્ત વાસુદેવ ૪/૧૯ હૈદ્રાબાદી બટાલિયનનો પત્ર યાદ આવી ગાયો. - પૂજ્ય પિતાજી.... માતાજી, હું મારી જવાબદારી નિષ્ઠા પૂર્વક નિભાવી રહ્યો છું. અહીં મૃત્યુનો અલબત્ત ડર લાગે છે, પરંતુ ભગવાન કૃષ્ણના વચન, 'આત્મા અમર છે' યાદ આવતા જ ડર જતો રહે છે. આ શરીર નાશ પામે તેનાથી શું ફરક પડવાનો છે? આવું લખીને હું આપને ભયભીત કરવા માંગતો નથી, બલકે આપને  વિશ્વાસ દેવા માંગું છું કે હું આ મોરચે મરીશ તો એક બહાદુર સિપાહીની જેમ મરીશ. મરતી વખતે મેં જાણ ગુમાવ્યો તેનું મને લગીરે દુઃખ નહિ હોય. પ્રભુ આપ સૌ પર તેમની અસીમ કૃપા વરસાવ્યા કરે...'
આ મામા તેમની બટાલિયનમાં મિકેનીકલ ટ્રાન્સપોર્ટ ઓફિસર હતા. અને તેમના વિષે એવી નોંધ છે કે તેઓ મલાયામાં જાપાનીઓ વિરુદ્ધ લડતા હતા. અને ગુમ થયા છે અથવા સંભવતઃ શહીદ થઇ ગયા છે. તેમની પ્રેરણાથી જ તેમણે ફૌજી જિંદગી સ્વીકારી હતી. તેથી જ તે જુસ્સાથી બોલ્યા, " દોસ્ત તિવારીજી ! આ હાથની ફિકર નથી કે નથી ફિકર આ શરીરની..... ફિકર છે તો માદરેવતનની.... તેની આણ, બાન અને શાનની.... બુલાવા આયા હૈ બસ.... ભગવાનની મરજી હશે તો ફરી મળીશું....અલવિદા દોસ્ત.. આટલું બોલી તે ઘર તરફ જવા પાછા ફર્યા ત્યાં મેજર તિવારીએ તેમને અટકાવતાં કહ્યું, "દોસ્ત ! હું પણ એક ફૌજી છું, તારી દેશદાઝને નમન કરું છું. પણ જતાં જતાં મારી એક ઈચ્છાને માન આપીશ?"

'કેમ નહિ? જરૂર....... જરૂર......'  મેજર શર્મા એ હા ભણી.

 'તો દોસ્ત! આપણી દોસ્તીની એક યાદ રૂપે તને જે ગમે તે લઇ શકે છે.'  મેજર તિવારીએ લાગણીસભર આવાજમાં કહ્યું. આમેય ફૌજી જ સમજી શકે કે યુદ્ધનો મોરચો એટલે મોતનો પર્યાય. ત્યાં ગયેલા પરત આવે કે નાં પણ આવે....એ અંગે કશું કહી શકાય નહિ. એટલે આજ નો લ્હાવો લીજીએ રે....કાલ કોણે દીઠી. મેજર શર્માએ ઓરડામાં પડેલી ચીજ-વસ્તુઓ પર નજર ફેરવી.તેમણે જર્મન બનાવટની ઓટોમેટીક પિસ્તોલ ઉઠાવી. તિવારીજી ને ક્ષણ માટે તો ધ્રાસ્કો પડ્યો. તે તેમની બહુ ગમતી પિસ્તોલ હતી.તેમ છતાં તેમણે દોસ્તીની નિશાનીરૂપે પ્રેમપૂર્વક આપી દીધી. મેજર શર્માએ પણ જીવનપર્યંત જીગરી દોસ્તની આ નિશાનીને ગળે વળગાડી રાખેલ. આ વાતની સાક્ષી હતી બડગામના મોરચે શહાદતને વરેલા મેજર સોમનાથ શર્માનું શબ. મૃત્યુ પછી જયારે તેમનું શબ મળ્યું ત્યારે પણ એ પિસ્તોલનું ચામડાનું કવર તેમની છાતીએ વળગેલું હતું, પરંતુ તેમાંથી પિસ્તોલ ગાયબ થઇ ગઈ હતી. [સંભવતઃ પાકિસ્તાની પિશાચો લઇ ગયા હશે]

વાત એમ હતી કે અંગ્રેજોએ દેશ છોડતી વખતે ૩જી જૂને ૧૯૪૭ના દિવસે ભારત-પાકીસ્તાનના વિભાજનનો નિર્ણય જાહેર કર્યો. ત્યારે દેશમાં પાંચસોથી વધુ દેશી રજવાડા હતા. તે પૈકીના મોટા ભાગના એ ભારત સંઘમાં વિલીન થવાનું અને અમુકે પાકિસ્તાનમાં જોડાવાનું નક્કી કર્યું. એ સમયે કાશ્મીરે નેપાળ અને ભૂતાનની જેમ સ્વતંત્ર રહેવાનો નિર્ણય કર્યો. પરંતુ પાકિસ્તાનનો ડોળો તો કાશ્મીર પર હતો જ. તે તેને હડપ કરવાની મુરાદ ધરાવતું હતું. તેથી પ્રથમ તેણે અનાજ, તેલ, ઇંધણ તથા મીઠાનો પુરવઠો બંધ કર્યો. પરિણામે કાશ્મીર રાજ્યની પરેશાની વધી ગઈ. તેથી પાકિસ્તાન સાથેના તેના સબંધો વણસ્યા. એ દરમ્યાન પાકિસ્તાને ઉત્તર પશ્ચિમી સરહદો પરથી ક્બીલીઓને સૈન્યની તાલીમ આપી, ભૂતપૂર્વ સૈનિકોની ભરતી કરી અને વર્તમાન સેનાના માર્ગદર્શન તેમ જ નેતૃત્વમાં ૨૦ ઓક્ટોબર ૧૯૪૭ના રોજ કાશ્મીર ઉપર ચારે તરફથી હુમલા શરૂ કર્યા. કબીલીઓ 'લૂંટો અને બળાત્કાર કરો' ની અસુર વૃતિથી પ્રેરાઈને શ્રીનગર પર હુમલો કરવા સડક માર્ગે આગળ વધ્યા. તેઓ પૂરતી તૈયારી સાથે અને યુદ્ધ સામગ્રી [દારૂગોળો, હથિયારો વગેરે ] લઈને  સજ્જ થઈને આવેલા. કાશ્મીરી સૈન્ય મુકાબલો ના કરી શક્યું. ડોમલ અને મુજ્જ્ફરબાદનું પતન થતાં રાજા હરિસિંહ ધ્રુજી ગયા. તેમણે ભારત પાસે મદદની માંગણી કરી તો સરદાર પટેલના શબ્દોમાં ભારતે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું, " તમે જમ્મુ કાશ્મીરના ભારતમાં વિલીનીકરણ અંગે સ્પષ્ટ નિર્ણય જણાવો એ પછી જ મદદ વિશે વિચારાય." આવા સંજોગોમાં મહારાજ હરીસિંહે ૨૬ ઓક્ટોબર ૧૯૪૭ના રોજ ભારતમાં જોડાવા અંગે દિલ્હી જાણ કરી અને દસ્તાવેજ પર હસ્તાક્ષર કર્યા અને હવાઈ માર્ગે તરત જ  કાશ્મીર સરહદે ભારતીય લશ્કર મોકલવાનો નિર્ણય થયો.૨૭મી ઓક્ટોબરે સવારે ૯:૩૦ કલાકે શ્રીનગર વિમાનમથકે ભારતીય લશ્કરની પહેલી ટુકડી ઉતરી ને લડાઈ શરૂ થઇ.


૩જી નવેમ્બરે કુમાઉ રેજીમેન્ટની ચોથી બટાલિયનના લગભગ સો સૈનિકોને લઈને મેજર શર્મા બડગામ પહોચ્યા. બડગામની દક્ષિણે એક ઊંચા ટેકરા પર તેમણે પાક્કી ચોકી બનાવી દીધી. આ મોરચો વ્યૂહાત્મક દ્રષ્ટિએ અગત્યનો હતો. ત્યાંથી શ્રીનગર માત્ર ૮ કિલોમીટર દૂર હતું. તેની નજીક જ વાયુસેનાનું મથક હતું. એટલે જો બડગામ પર દુશ્મનનો કબજો થઇ જાય તો વિમાનમથક અને શ્રીનગર ગુમાવવાનું જોખમ વધી જાય એ સ્વાભાવિક હતું. તેથી બડ્ગામનો મોરચો જાળવી રાખી દુશ્મનને અટકાવવો અતિ-આવશ્યક હતું. તેથી જ મેજર સોમનાથને આ મોરચો સોંપવામાં આવ્યો હતો. મેજર શર્મા એક બહાદુર અને અનુભવી સેનાપતિ તરીકે ખ્યાત થઇ ગયેલા. બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમ્યાન તેમને ૧૯ વર્ષની વયે જાપાનીઓ સામે લડવા માટે અરાકાન અને બર્માના મોરચે મોકલવામાં આવેલા. ત્યાં તેમણે ભીષણ લડાઈ લડેલી અને તે દરમ્યાન એક ઘાયલ સૈનિકને પોતાના ખભે નાખીને ગોળીઓની રમઝટ વચ્ચેથી હેમખેમ બહાર નીકળીને સૈનિકને બચાવી લીધો હતો. આ સાહસ અને બહાદુરી માટે તેમનું નામ 'મેન્શન એન્ડ ડીસ્પેચીઝ'માં નોંધવામાં આવેલું. મેજર સોમનાથ શર્માને બડગામનો મોરચો સંભાળ્યો ત્યારે તે ક્ષેત્રમાં દુશ્મનોની કોઈ હરકત-હાજરીના સંકેતો જોવા ના મળ્યા. હાં... કેટલાક સ્થાનિક કબાઈલીઓ ખાઈમાં લપાતા-છુપાતા હોય એવું તેમને લાગ્યું. પણ સ્થાનિક રહેવાસીઓ જાણે પોતાની સલામતી માટે ખાઈમાં ભરાતા હશે તેવું તેમણે માન્યું. તેમેણે પોતાના ઉપરી અધિકારી બ્રિગેડીયર એલ. પી. સેનને સબસલામતનો રીપોર્ટ કર્યો.

બરાબર એજ સમયે નાગરિક વેશમાં છુપાયેલા કબાઈલીઓ તથા પાકિસ્તાની સૈનિકોએ બડગામ છાવણી પર જોરદાર હુમલો કર્યો. કબાઈલીઓ, ભૂતપૂર્વ સૈનિકો તેમજ સેવારત સૈનિકોના લીધે પાકિસ્તાન પાસે સંખ્યા-બળ ઘણું વધારે હતું. આવા અચાનક જોરદાર હુમલાથી સૈનિકો ક્ષણભર માટે તો ડઘાઈ ગયા. શરૂઆતમાં આપણા ઘણાં સૈનિકો ટપા-ટપ મરવા લાગ્યા. સો સૈનિકોએ સાતસો સામે બાથ ભીડી હતી. મેજર શર્માએ ખુલ્લા મેદાનમાં મૃત્યુની ચિંતા-ફિકર છોડી આમ-તેમ દોડી-દોડીને બંકરોમાં ગોઠવાયેલા પોતાના સૈનિકોને હિંમત આપી અને ઈંટનો જવાબ પથ્થરથી દેવા આદેશ આપ્યો. ગોળીઓની રમઝટ બોલાઈ ગઈ, મોતની હોળી ખેલાણી, પરંતુ દુશ્મનની સંખ્યા વધુ હોવાથી આપણી ખુવારી વધતી જતી હતી. મેજર શર્માએ હેડક્વાટરને છેલ્લો સંદેશો મોકલ્યો. 'દુશ્મન અમારાથી માત્ર ૨૫ મીટર દૂર છે અને અમારી ઉપર બોમ-ગોળા અને ગોળીઓનો વરસાદ વરસી રહ્યો છે.' એટલે બ્રિગેડીયર સેનનો તરત જ સંદેશ મળ્યો કે પીછેહઠ કરો. પરતું મેજર શર્મા સુપેરે જાણતા હતા કે પીછેહઠનો અર્થ છે શ્રીનગર અને વિમાનમથક જતું કરવું. આવી હાર તેમને કે તેમના સાથીઓને મંજૂર ન હતી. તેથી તેમણે અંતિમ શ્વાસ સુધી લડી લેવાનો નિર્ણય કર્યો. અને સૌ કેસરિયા થઈને લડવા લાગ્યાં. ધમાસાણ યુદ્ધ ચાલ્યું. મેજર એક તૂટેલા હાથે પણ દોડાદોડી કરીને પોતાના સૈનિકોને માર્ગદર્શન આપતાં રહ્યા. કોઈ સૈનિક શહીદ થાય તો ક્યારેક પોતે લાઈટ મશીનગન સંભાળે તો ક્યારેક સૈનિકની બંદૂક માટે નવા મેગેઝીન લઈ આપે. એક હાથ તો પ્લાસ્ટરના લીધે નકામા જેવો હતો, તો પણ પ્લાસ્ટરની પરવાહ અને પીડાને ગણકાર્યા વગર તે દારૂગોળો ભરતા રહ્યા.... ભરતા રહ્યા.... એવામાં એક મોર્ટાર બોમ્બ બિલકુલ તેમની નજીક આવીને પડ્યો....ફૂટ્યો અને મેજરના શરીરના ફૂરચેફૂરચા ઊડી ગયા. છેલ્લા શ્વાસ સુધી તેમણે પોતાના સૈનિકોનો જુસ્સો અને મનોબળ વધારવાનું ચાલું રાખેલું તેથી તેમના સૈનિકો બમણાં જોશથી લડવા લાગ્યા. ગેઝેટમાં નોંધ છે કે યુધ્ધને અંતે બડગામ છાવણી પર પહોંચેલા અધિઅરિઓએ દુશ્મનની લાશોના ઢગલે-ઢગલા જોયેલા.


માત્ર પચીસ વર્ષની યુવાવયે અવિવાહિત મેજર શર્માએ શહાદત વહોરી લીધી. મરીને પણતેમણે કાશ્મીર અને ભારત માટે અત્યંત મહત્વનું શ્રીનગર અને વાયુસેના મથક બચાવી લીધા. બીજી પલટન ના આવી ત્યાં સુધી દુશ્મનોને રોકી રાખ્યા. તેમના દાંત ખાટા કરી નાખ્યા, માં ભારતીના લાલની અપ્રતિમ શક્તિનો જે પરચો વીર શિવાજી મહારાજે મુઘલોને આપ્યો હતો તેજ તેમણે પણ પાકિસ્તાનીઓને આપ્યો. મેજર શર્માનું સાહસ અને બહાદુરી ભારતીય સૈન્યના ઇતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે અંકિત છે. તેમની આ શહાદતને બિરદાવવા તેમને 'વિક્ટોરિયા ક્રોસ' એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. એ સમયે સૈન્યમાં શ્રેષ્ઠ કામગીરી બદલ અંગ્રેજ સરકાર આ ક્રોસ આપતી હતી. કારણકે દેશ હજી તો સ્વતંત્ર થયો જ હતો, સન્માનચક્રની પરંપરા હજી શરૂ થઇ નહોતી. ઈ.સ. ૧૯૫૦ની ૨૬ જાન્યુઆરીથી વીર-મહાવીર સૈનિકોને તેમની સેવા બદલ ભારતીય સન્માન ચક્રોની પરંપરા શરૂ થઇ. પરમવીર ચક્ર સાર્વભૌમ ભારત દેશનું સર્વોચ્ચ પદક છે અને તે સૌપ્રથમ મેજર સોમનાથ શર્માને એનાયત કરવામાં આવેલો.

ગેઝેટ ઓફ ઇન્ડિયા નોટીફીકેશન # ૨ પ્રેસ -૫૦માં છપાયેલ તેમને અપાયેલ અંજલિ અત્રે પ્રસ્તુત છે.

सोमनाथ शर्मा की बहादुरी ओर रक्षा योजनाने उनके सिपाहियों को इतना होंसला दिया की अपने नायक के शहीद हो जाने के बावजूद वे सब छः घंटो तक डटें रहे और दुश्मनों का सामना करते रहे | सोमनाथने युध्ध्भूमिमें हिम्मत और बहादुरी की वह मिसाल कायम की है जो प्रायः भारतीय सेना के इतिहास में दुर्लभ है | सोमनाथने प्राण त्यजने के बस कुछ पल पहले ही ये ललकार की थी :

दुश्मन हम से केवल पचास गज की दूरी पर है, हमारी गिनती बहुत कम रह गई है | पर हम एक इंच भी पीछे नहीं हटेंगे और आखिरी गोली और आखिरी सैनिक तक डटें रहेंगे |

૧૯૯૦ના દૂર-દર્શનના કાર્યક્રમોના જમાનામાં પિતાજીએ આખા કુટુંબને સાથે બેસાડીને ચેતન આનંદ નિર્મિત પરમવીર ચક્ર શ્રેણીમાં શહીદ મેજર સોમનાથ શર્માનો પહેલો એપિસોડ દેખાડ્યો હતો તે આજે પણ યાદ છે. આ શ્રેણી હવે ફરી જોઈએ તો આંખના ખૂણાં ભીના થાય છે. સદનસીબે ઈન્ટરનેટના યુગમાં આ એપિસોડ યુ-ટ્યુબ પર ઉપલબ્ધ છે જે આવતી પેઢીને દેખાડી  શકાય.


Maharana Hammir Singh (1326-1364 CE) : Recoverer of Chittorgarh and the slayer of Tughlaqs

In the last decade or so thanks to the social media's prominence it has become amply clear to the Hindus of Gen X, millennial and later ...